HÚMUS (lat. humus – yer, torpaq) – anatomik quruluş xassәlәrini itirmiş, çürümә vә sintezin müxtәlif mәrhәlәlәrini keçirәn dә bitki vә heyvan qalıqlarının mәcmusundan ibarәt dinamik sistem; torpaq üzvi maddәsinin әsas vә әn mühüm tәrkib hissәsi. H.-un tәrkibindә humin (humus) maddәlәri üstünlük tәşkil edir: humin turşuları, fulvoturşular vә humin (torpaqdan humin vә fulvoturşular ayrıldıqdan sonra hidroliz olunmayan çöküntüdә qalan huminlәşmiş üzvi maddә). H.-un tәrkibini tәyin edәrkәn humin turşuları qәlәvi, yaxud duz mәhlulu ilә torpaqdan ayrılır, daha sonra onları mineral turşularda hәll olma qabiliyyәtinә görә ayırırlar (pH 1–2 olan huminli turşular çöküntü verir, fulvoturşular isә mәhlulda qalır). H.-un tәrkibinә huminli maddәlәrdәn başqa zülallar, amin turşuları, karbohidratlar, yağlar, mumlar, qatranlar, liqnin vә s. üzvi birlәş mәlәr daxildir. H.-un tәrkibindә bitkilәrin qidalanması üçün vacib olan әsas makroelementlәr (azot, fosfor, kükürd vә s.), hәmçinin bir sıra mikroelementlәr var. H.-un üst kökün qidalandığı torpaq qatındakı tәrkibi faizin 1/10 hissәsindәn (mәs., qonur, sәhra-bozqır torpaqları) 10–15%-ә dәk (qaratorpaqlarda) dәyişir. H.-un kәmiyyәt vә keyfiyyәt tәrkibi torpağın fiziki, kimyәvi vә biol. xüsusiyyәtlәrinin çoxunu, o cümlәdәn mәhsuldarlığını әhәmiyyәtli dәrәcәdә müәyyәn edir. Torpaqda bir çox biol. kimyәvi vә biokimyәvi proseslәr H.-da toplanan günәş enerjisindәn istifadә etmәklә baş verir. Yerin torpaq örtüyündә böyük ehtiyatları olan karbonun qlobal dövriyyәsindә H. mühüm rol oynayır.
Azərbaycan Milli Ensiklopediyası
“Azərbaycan” xüsusi cildi (Az)“Azərbaycan” xüsusi cildi (rus)I CİLDII CİLDIII CİLDIV CİLDV CİLDVI CİLDVII CİLDVIII CİLDIX CİLDX CİLDXI CİLD
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, “Azərbaycan” xüsusi cildi (Azərbaycan dilində) |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2007 |
| ISBN: | 978-9952-441-01-7 |
| Səhifələrin sayı: | 881 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, “Azərbaycan” xüsusi cildi (rus dilində) |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2012 |
| ISBN: | 978-9952-441-01-7 |
| Səhifələrin sayı: | 881 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, I CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2009 |
| ISBN: | 978-9952-441-02-4 |
| Səhifələrin sayı: | 608 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, II CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2010 |
| ISBN: | 978-9952-441-05-5 |
| Səhifələrin sayı: | 604 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, III CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2011 |
| ISBN: | 978-9952-441-07-9 |
| Səhifələrin sayı: | 604 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, IV CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2013 |
| ISBN: | 978-9952-441-03-1 |
| Səhifələrin sayı: | 608 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, V CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2014 |
| ISBN: | 978-9952-441-10-9 |
| Səhifələrin sayı: | 592 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, VI CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2015 |
| ISBN: | 978-9952-441-11-6 |
| Səhifələrin sayı: | 608 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, VII CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2016 |
| ISBN: | 978-9952-441-12-3 |
| Səhifələrin sayı: | 608 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, VIII CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | |
| ISBN: | |
| Səhifələrin sayı: |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, IX CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2019 |
| ISBN: | 978-9952-441-17-8 |
| Səhifələrin sayı: | 600 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, X CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili | 2020 |
| ISBN: | 978-9952-441-18-5 |
| Səhifələrin sayı: | 600 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, XI CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2024 |
| ISBN: | 978-9952-441-20-8 |
| Səhifələrin sayı: | 600 |
HİNDİSTANDA XALQ ÜSYANI – XMELNİTSKİ
HÚMUS
HÚMUS (lat. humus – yer, torpaq) – anatomik quruluş xassәlәrini itirmiş, çürümә vә sintezin müxtәlif mәrhәlәlәrini keçirәn dә bitki vә heyvan qalıqlarının mәcmusundan ibarәt dinamik sistem; torpaq üzvi maddәsinin әsas vә әn mühüm tәrkib hissәsi. H.-un tәrkibindә humin (humus) maddәlәri üstünlük tәşkil edir: humin turşuları, fulvoturşular vә humin (torpaqdan humin vә fulvoturşular ayrıldıqdan sonra hidroliz olunmayan çöküntüdә qalan huminlәşmiş üzvi maddә). H.-un tәrkibini tәyin edәrkәn humin turşuları qәlәvi, yaxud duz mәhlulu ilә torpaqdan ayrılır, daha sonra onları mineral turşularda hәll olma qabiliyyәtinә görә ayırırlar (pH 1–2 olan huminli turşular çöküntü verir, fulvoturşular isә mәhlulda qalır). H.-un tәrkibinә huminli maddәlәrdәn başqa zülallar, amin turşuları, karbohidratlar, yağlar, mumlar, qatranlar, liqnin vә s. üzvi birlәş mәlәr daxildir. H.-un tәrkibindә bitkilәrin qidalanması üçün vacib olan әsas makroelementlәr (azot, fosfor, kükürd vә s.), hәmçinin bir sıra mikroelementlәr var. H.-un üst kökün qidalandığı torpaq qatındakı tәrkibi faizin 1/10 hissәsindәn (mәs., qonur, sәhra-bozqır torpaqları) 10–15%-ә dәk (qaratorpaqlarda) dәyişir. H.-un kәmiyyәt vә keyfiyyәt tәrkibi torpağın fiziki, kimyәvi vә biol. xüsusiyyәtlәrinin çoxunu, o cümlәdәn mәhsuldarlığını әhәmiyyәtli dәrәcәdә müәyyәn edir. Torpaqda bir çox biol. kimyәvi vә biokimyәvi proseslәr H.-da toplanan günәş enerjisindәn istifadә etmәklә baş verir. Yerin torpaq örtüyündә böyük ehtiyatları olan karbonun qlobal dövriyyәsindә H. mühüm rol oynayır.
HÚMUS
HÚMUS (lat. humus – yer, torpaq) – anatomik quruluş xassәlәrini itirmiş, çürümә vә sintezin müxtәlif mәrhәlәlәrini keçirәn dә bitki vә heyvan qalıqlarının mәcmusundan ibarәt dinamik sistem; torpaq üzvi maddәsinin әsas vә әn mühüm tәrkib hissәsi. H.-un tәrkibindә humin (humus) maddәlәri üstünlük tәşkil edir: humin turşuları, fulvoturşular vә humin (torpaqdan humin vә fulvoturşular ayrıldıqdan sonra hidroliz olunmayan çöküntüdә qalan huminlәşmiş üzvi maddә). H.-un tәrkibini tәyin edәrkәn humin turşuları qәlәvi, yaxud duz mәhlulu ilә torpaqdan ayrılır, daha sonra onları mineral turşularda hәll olma qabiliyyәtinә görә ayırırlar (pH 1–2 olan huminli turşular çöküntü verir, fulvoturşular isә mәhlulda qalır). H.-un tәrkibinә huminli maddәlәrdәn başqa zülallar, amin turşuları, karbohidratlar, yağlar, mumlar, qatranlar, liqnin vә s. üzvi birlәş mәlәr daxildir. H.-un tәrkibindә bitkilәrin qidalanması üçün vacib olan әsas makroelementlәr (azot, fosfor, kükürd vә s.), hәmçinin bir sıra mikroelementlәr var. H.-un üst kökün qidalandığı torpaq qatındakı tәrkibi faizin 1/10 hissәsindәn (mәs., qonur, sәhra-bozqır torpaqları) 10–15%-ә dәk (qaratorpaqlarda) dәyişir. H.-un kәmiyyәt vә keyfiyyәt tәrkibi torpağın fiziki, kimyәvi vә biol. xüsusiyyәtlәrinin çoxunu, o cümlәdәn mәhsuldarlığını әhәmiyyәtli dәrәcәdә müәyyәn edir. Torpaqda bir çox biol. kimyәvi vә biokimyәvi proseslәr H.-da toplanan günәş enerjisindәn istifadә etmәklә baş verir. Yerin torpaq örtüyündә böyük ehtiyatları olan karbonun qlobal dövriyyәsindә H. mühüm rol oynayır.
