HÜCEYRƏARASI QARŞILIQLI ƏLAQƏLƏR, h ü c e y r ә a r a s ı r a b i t ә l ә r – hüceyrәlәrin funksiyalarının inteqrasiyası vә toxumaların formalaşması üçün zәruri olan hüceyrәarası informasiya mübadilәsini tәmin edәn proseslәr. Birhüceyrәli orqanizmlәrdә, mәs., bakterial örtüyün tәrkibinә daxil olan bakteriyalarda ayrı-ayrı hüceyrәlәr arasında qarşılıqlı әlaqәni müşahidә etmәk olur. Çoxhüceyrәli orqanizmdә hüceyrәarası kommunikasiyalar tәşkilin hüceyrә sәviyyәsindәn toxuma sәviyyәsinә keyfiyyәtli keçidini tәmin edir. “Hüceyrә-hüceyrә” (cell-cell) vә “hüceyrә-hüceyrәdәnkәnar matriks” (cell-ECM) növlü qarşılıqlı әlaqәlәr çoxhüceyrәli orqanizmlәrin yaşamasında hәlledici rol oynayır. Qarşılıqlı әlaqәnin sәhvlәri orqanizmin homeostazının pozulmasına, xәrçәng, neyrodegenerativ, endokrin vә digәr xәstәliklәrә sәbәb olur.
Hüceyrәarası qarşılıqlı әlaqәlәrin obyektlәri vә tәdqiqat metodları. Hazırda hüceyrәarası qarşılıqlı әlaqәlәrin öyrәnilmәsi üçün әn çox diqqәt çәkәn obyektlәrdәn biri növlәrin vә sitokinlәrin (onların arasında qarşılıqlı әlaqәni tәmin edәn zülalların) müxtәlifliyi ilә seçilәn immun sistemi hüceyrәlәri, hәmçinin öz aralarında vә әtraf hüceyrәlәrlә çoxsaylı dәyişәn amillәr vasitәsilә әlaqәdә olan xәrçәng hüceyrәlәridir. Hüceyrәarası әlaqәlәrin modellәşdirilmәsi sahәsindәki tәdqiqatlar siqnal sistemlәrinin layihәlәndirilmәsi prinsiplәrini anlamağa, xәrçәng vә bir sıra digәr xәstәliklәrin immunterapiyasının yeni metodlarını işlәyib-hazırlamağa sәbәb olur.
Son illәrdә hüceyrәarası әlaqәlәrin öyrәnilmәsinә әnәnәvi yanaşmaları kiçik hәcmli mayelәr vә onlarla manipulyasiya üsullarını öyrәnәn mikroflüidika metodları әvәz edir. Mikroflüidli çiplәr ayrı-ayrı hüceyrәlәrlә vә 2D vә 3D mühitindә onların qrupları ilә işlәmәk, o cümlәdәn cell-ECM növlü qarşılıqlı әlaqәlәri öyrәnmәk, spesifik toxuma vә orqan konstruksiyalarını almaq üçün imkan yaradır. Belәliklә, invitro hüceyrә qarşılıqlı әlaqәlәrinin müxtәlif effektlәrini tәdqiq etmәk üçün model obyektlәrin yaradılmasından söhbәt gedir.
Hüceyrәarası qarşılıqlı tәsirlәrinnövlәri. Bunlar әlaqәli vә humoral olur. Ə l a q ә l i h ü c e y r ә a r a s ı t ә s i r l ә r. Toxumaların müxtәlif tiplәri hüceyrәlәrin miqdarına, tipinә vә aralarındakı mәsafәyә görә fәrqlәnir. Heyvanlarda toxuma arxitekturası hüceyrәlәr arasında sıx әlaqәni (adheziyanı) vә hüceyrәarası rabitәni tәmin edәn zülallarla saxlanılır. Adheziya molekulları arasında inteqrinlәr açar rolunu rol oynayır. Heyvanların transmembran zülalları olan inteqrinlәr hüceyrә sitoskeletini xarici strukturlar vә siqnal fermentlәri (proteinkinazalarla) ilә әlaqәlәndirir vә hәr iki istiqamәtdә informasiya ötürmәk qabiliyyәtinә malikdir. İnteqrinlәr hәmçinin miqrasiya edәn hüceyrәlәrdә müşahidә olunan әlaqәli hәrәkәti әngәllәyәn, elәcә dә toxuma vә orqanların morfologiyasını müәyyәnlәşdirәn fenomenә cavabdehdir. Adheziya zülallarına hәmçinin kadherinlәr (kalsiumdan asılı zülallar) vә selektinlәr (hüceyrә divarının karbohidratlı strukturları ilә әlaqәlәndirilir) aiddir. Sıx adheziya әlaqәlәri hüceyrәlәrin formasına, onun funksional xarakteristikalarının dәyişmәsinә vә genlәrin ekspressiyasına tәsir edә bilәr. Bu zaman meydana çıxan hüceyrәarası qarşılıqlı tәsirlәr embriogenez proseslәrindә hüceyrәlәrin ayrılmasını müәyyәnlәşdirir vә yetkin orqanizmlәrdә toxuma homeostazının saxlanmasında açar rolunu oynayır.
Əlaqәli hüceyrәarası tәsirlәr hәmçinin hüceyrәarası birlәşmәlәrin tipi ilә müәyyәnlәşir ki, bundan da asılı olaraq mediatorun vә nәql edilәn digәr maddәlәrin növü dәyişә bilәr. Bәzi әlaqәli hüceyrәarası birlәşmәlәr, bir qәdәr mәsafәdә hüceyrәarası kommunikasiyanı nәzәrdә tutur. Tunel nanoborucuqları vә sitonemalar hüceyrә diametrinin bir neçә uzunluğuna çatır vә kommunikasiya iştirakçılarına siqnal zülalları vә hәtta bütöv orqanellәr ilә mübadilә etmәyә imkan verir (xәrçәng hüceyrәlәri tunel nanoborucuqları ilә mitoxondrilәri keçirә bilir, bu isә eyni şәkildә nәql olunan mRNT ilә birlikdә stromal qәbul edәn hüceyrә genlәrinin ekspressiyasına tәsir edir vә xәrçәnglәşmә prosesini aktivlәşdirir).
H u m o r a l h ü c e y r ә a r a s ı q a r ş ı l ı q l ı t ә s i r l ә r . Mediatorların – siqnal birlәşmәlәrinin kömәyi ilә hәyata keçirilәn üç әsas hüceyrәarası qarşılıqlı tәsir növü ayırd edilir.
A u t o k r i n k o m m u n i k a s i y a l a r; sitokin (yaxud başqa mediator) bu birlәşmәyә reseptoru olan hüceyrә vasitәsilә hasil edilir. Belәliklә, hüceyrә “öz-özü” ilә vә bu tipdәn olan başqa hüceyrәlәrlә әlaqә saxlayır (homotipik hüceyrәarası qarşılıqlı tәsir). Mәs., makrofaqlar immun sisteminin analoji hüceyrәlәrinә autokrin stimullaşdırıcı tәsir göstәrәn iltihabi sitokinlәri hasil edir.
P a r a k r i n k o m m u n i k a s i y a l a r әn azı iki tip hüceyrәnin iştirakını (heterotipik hüceyrәarası qarşılıqlı tәsir) nәzәrdә tutur: hüceyrәlәrin bir tipi sitokin (ya da başqa mediator) hasil edir, digәr hüceyrәlәr isә onu hasil edә bilmir, lakin lazımi reseptorlara malikdir. Kommunikasi yaların bu tipi bir orqan hüdudlarında hüceyrәlәrin işinә nәzarәt üçün sәciyyәvidir.
Y u k s t a k r i n k o m m u n i k a s i y a l a r zamanı qarşılıqlı tәsirdә olan hüceyrәlәrdәn biri membran ilә әlaqәdә olan liqanda, digәri isә spesifik reseptora malikdir. Bunların heç birindә siqnal birlәşmәsi hasil olmur, lakin onlara çatanda, hüceyrәarası qarşılıqlı tәsir prosesi işә düşür. Buna misal antigen tәqdim edәn hüceyrә sәthindә T-hüceyrә reseptoru ilә histouyğunluq әsas kompleksinin molekulları arasındakı qarşılıqlı tәsirdir.
Hüceyrәarası kommunikasiyaların müxtәlifliyi vә tәkamülü. Göstәrilәn kommunikasiya növlәrinin hamısı müxtәlif tipli hüceyrәlәrin vә bir neçә növ mediatorun iştirakı ilә müxtәlif kombinasiyalarda uyğunlaşa bilәr, bu isә çoxhüceyrәli orqanizmlәri geniş şәkildә mümkün reaksiyalar ilә tәmin edir.
Özündә qarşılıqlı tәsirin әlaqәli vә humoral üsullarını birlәşdirәn effektiv hüceyrәarası kommunikasiyalara misal, iki neyron arasında siqnalın ötürüldüyü nahiyә olan sinir sinapslarıdır. Ali heyvanlarda immun sistemi immun cavabın tәmin edilmәsi prosesindә hәmçinin limfositlәr ilә hәdәf hüceyrәlәr (antigen tәqdim edәn hüceyrәlәr) arasında qarşılıqlı tәsiri tәmin edәn immunoloji sinapsları (supramo lekulyar aktivlәşdirici klasterlәr) formalaşdırır.
Hüceyrәlәr öz aralarında ölçüsü mediatorların diffuz qabiliyyәti ilә müәyyәnlәşәn lokal taxça hüdudlarında qarşılıqı tәsirdә olur. Mәs., sitokinlәr vә immun hüceyrәlәr üçün bu taxçanın ölçüsü 30–150 mkm-dir. Ayrı-ayrı taxçaların qarşılıqlı tәsiri üçün müәyyәn mexanizmlәr mövcuddur; bunların әsasını verilәn nahiyәdә stimullaşdırılmış hüceyrәlәrin miqdarı (mәs., siçovullarda tüklәrin verilәn miqdarının azalması zamanı tük follikullarının regenerasiyası), hüceyrәarası kommunikasiyanın müddәti (mәs., histouyğunluq kompleksinin peptidlәri ilә T-hüceyrә reseptorları arasında mövcud әlaqәnin sürәkliliyi) vә s. amillәr tәşkil edir. Çoxhüceyrәli orqanizmlәrdә kommunikasi yaların inkişafının sonrakı mәrhәlәsi endokrin sistemin formalaşması oldu; bu sistem sayәsindә müxtәlif kәnarlaşdırılmış sistemlәrdә vә orqanlarda oxşar proseslәri işә salmaqla mediatorları böyük mәsafәlәrә ötürmәk imkanı yarandı.
