HYÚSTON (Houston) – ABŞ-ın c.-unda, Texas ştatında şәhәr. Əh. 2,3 mln. (2016; әhalisinin sayına görә ölkәnin dördüncü şәhәri; әtraf şәhәrlәrlә 6,5 mln.-luq Böyük Hyuston aqlomerasiyasını yaradır). Ştatın c.-ş.-indә, Buffalo çayının San-Casinto çayına töküldüyü yerin yaxınlığında yerlәşir. Avtomobil vә d.y.-ları qovşağı. Dәniz portu; 80 km uz.-nda kanalla Meksika körfәzi ilә birlәşir. C.Buş ad. vә Ellinqton beynәlxalq aeroportları var.
Əsası 1836 ildә qoyulmuşdur. Texas respublikasının (1837–39 illәrdә onun müvәqqәti paytaxtı) ilk prezidenti C.Hyus tonun şәrәfinә adlandırılmışdır. 1845 ildәn ABŞ-ın tәrkibindәdir. 1860 ildәn sonra iri d.y. qovşağı vә pambıq ixracının mәrkәzi kimi inkişaf etmişdir. 1901 ildә H. әtrafında ilk neft yatağı aşkar olunmuş, şәhәr ABŞ-ın neft sәnayesinin әsas mәrkәzinә çevrilmişdir. NASA-nın nәzdindә olan H. kosmik mәrkәzinin (1992) tәrkibinә L.Conson ad. Kosmik mәrkәzi (1961; 1965 ildәn Uçusların idarәolunması mәrkәzi) daxildir. 21 әsrin әvvәllәrindә dәfәlәrlә tropik qasırğalardan zәrәr çәkmişdir.
Hyuston şәhәrindәn görünüş.
H.-da 19 әsrin sonu – 20 әsrin 1-ci yarısına aid tikililәr (katolik kilsәsi, 1873, tikintisi 1884 ildә başa çatmışdır; Harris dairә mәhkәmәsinin binası, 1910, memar Ç.E.Barqlbo vә s.; U.P.Hobbi ad. aeroportun terminalı, 1940, memar C.Finger vә bir çox digәrlәri), çoxsaylı göydәlәnlәr [“JP Morgan Chase Tower”, 1982, memar İ.M.Pey (hünd. 305 m, H.-un әn hündür binası); postmodernizm üslubunda “Williams Tower” (hünd. 274 m) vә “Bank of Amerika Center”in (hünd. 238 m) qüllәlәri, hәr ikisi 1983, memar F.Conson], Zәrif Sәnәtlәr Muzeyi kompleksi [iki korpusu memar L.Mis vander Roeyә aid, (1958 vә 1974) vә bir korpusu memar R.Moneoya aid (2000)], İ.Noquçinin heykәllәr bağı (1986) vә s. var.
Hyuston (1927; tәrkibindә – H. tarix arxivi), Hyuston – Klir-Leyk (1971), Hyuston – Viktoriya (1973), Hyuston – Dauntaun (1974) un-tlәri H. un-tlәr sisteminә daxildir (1977). U.M.Rays ad. (1912), Müq. Foma (katolik; 1947), Baptist (1960) untlәri aparıcı qeyri-dövlәt ali tәhsil müәssisәlәridir. H. ictimai kolleci (1971) vә kütlәvi kitabxanalar sistemi (1854). Muzeylәr: zәrif sәnәtlәr (1900; ölkәdә әn irilәrindәn), tәbiyyat elmlәri (1909), “Rotko sövmәәsi” rәssamlıq (1971; M.Rotko F.Conson vә b.-nın layihәsi üzrә tikilmiş binada), uşaq (1980; 1992 ilin binasında, memar R.Venturi), alov (yanğın xidmәti; 1981), “Menil kolleksiyası” rәssamlıq (Menil ailәsinin özәl kolleksiyası; 1987; memar R.Piano, mühәndis P.Rays), D.Frimen ad. hava (1987 ildә hava elmi tәdqiqat mәrkәzi kimi yaranmışdır), avtomobil sәnәti (1988), D.P.Makgovern ad. sәhiyyә vә tibb elmlәri (1962; 1996 ildәn müstәqil muzey statusu), holokost (1996); müasir incәsәnәt (1948; öz kolleksiyası yoxdur), “Steyşen” müasir incәsәnәt (2001; özәl kolleksiya әsasında) vә s.; bir neçә rәssamlıq qalereyası, “Hyuston Qrand-Opera” (1955; “Uerdem” teatr mәrkәzindә yerlәşir, 1987), “Hyuston baleti” (tarixi 1955 ildәn Hyuston balet akademiyası ilә bağlıdır; daimi truppa 1969 ildәn) teatr şirkәtlәri, “Alli tietr” (1947), “Ey-Di pleyers” (1967), “Steyces repertori tietr” (1978), “Ekspress” uşaq (1991), “Tietr Lab Hyuston” (1993) dram vә multijanrlı teatrları, H. simfonik orkestri (1913; 1930 ildәn müasir statusu ilә), U.P. Hobbi ad. ifaçılıq sәnәti mәrkәzi (2002) fәaliyyәt göstәrir. Botanika bağı, zoopark (1922), “Dauntaun” akvariumu (2003) var.
Hyuston. Hermann parkı.
Böyük idman mәrkәzidir. Bir neçә peşәkar klub, o cümlәdәn “Toyota Senter”dә (2001; 19 minә yaxın yer) çıxış edәn Milli Basketbol Assosiasiyasının 2 dәfә (1994, 1995) çempionu “Hyuston Rokets” (1967) vә rәqiblәrini “Bi-Bi-Vi-Ey Kompass Stadium” (2012; 22,0 mindәn artıq yer) qәbul edәn 2 dәfә MLS (Yüksәk futbol liqası; 2006, 2007) çempionu “Hyuston Dinamo” (2005). Digәr idman arenaları arasında dünyada ilk gümbәzşәkilli “En-Ar-Ci-Astrodoum” (2002; 71,6 min yer) stadionu, “Minit Meyd Park” (2002; 42,0 minә yaxın yer) beysbol stadionu, “Sem Hyuston Reys Park” (1994) ippodromu. Hәr il marafon (1972 ildәn) keçirilir.
Böyük Hyuston aqlomerasiyasının ÜRM-i 489 mlrd. dollardır (2012; ABŞ üzrә 4-cü yer). Şәhәr iqtisadiyyatının әsasını xidmәt sferası tәşkil edir; aparıcı sektorları inzibati, maliyyә, nәql.-logistika xidmәtlәri, ticarәt, sәhiyyә, turizm biznesidir. Amerikanın әn iri şirkәtlәrinin baş ofislәrinin sayına görә (500-dәn 51-i, 2013) ölkәdә Nyu-Yorkdan sonra ikincidir. Burada yanacaq-energetika sektorunda fәaliyyәt göstәrәn “Phillips 66 Company”, “Co nocoPhillips Co.”, “Halliburton Company”, “Baker Hughes”, “Enterprise Products Partners”, “Plains All American Pipeline”, iri ticarәt şirkәti “Sysco Corporation” vә s. aparıcı Amerika şirkәtlәrinin mәnzil-qәrargahları yerlәşir. H. dәniz portunun yük dövriyyәsi 200 mln. t-dan çoxdur (ölkәnin portları arasında 2-ci yer; maye yük üstünlük tәşkil edir), o cümlәdәn tәqr. 1,8 mln. İFE konteyneri (2014). Texas “Memorial Germann” tibb mәrkәzi (1907), Texas tibb mәrkәzi (1945), Texas un-tinin M.D.Anderson ad. onkologiya mәrkәzi (1947; müasir statusu 1971 ildәn) vә Texas un-tinin elmi tәdqiqat tibbi mәrkәzi (1972) H.-un iri tibb müәssisәlәridir. 2014 ildә H.-a 800 min nәfәri xarici olmaqla 14,8 mln. turist sәfәr etmişdir. C.R.Braun ad. konfrans mәrkәzi var (1987). Böyük Hyuston aqlomerasiyası dünyanın әn iri neft emalı vә neft kimyası müәssisәlәrinin cәmlәşdiyi yerlәrdәn biridir. 10 neft emalı z-du fәaliyyәt göstәrir: 3-ü H.-un özündә (ümumi istehsal gücü ildә 23,2 mln. t xam neft) vә 3-ü c.-ş. şәhәrәtrafı Teksas-Sitidә (37,55 mln. t) olmaqla, hәr birindә 1-i olmaqla Pasadina (5 mln. t), Dir-Park (15,83 mln. t) vә Beytaun (tәqr. 28 mln. t) vә Suinidә (12,35 mln. t). Amerikanın vә xarici şirkәtlәrin müәssisәlәrindә üzvi vә qeyri-üzvi kimya mәhsullarının istehsalı inkişaf etmişdir. Sәnayenin digәr sahәlәri: qara metallurgiya (polad borular vә s. metal mәmulatları), sellüloz-kağız, tikinti materialları (sement vә gips), tamlı mәhsullar (qida mәhsulları vә pivә istehsalı).
