XACƏQAN ( 
) – 12–15 әsrlәrdә Mavәraünnәhrdә fәaliyyәt göstәrmiş sufi tәriqәti. Nәqşibәndiyyә tәriqәtinin mәnәvi sәlәfidir. Xacә lәqәbini alan ilk sufi Yusif Hәmәdani olsa da, tәriqәtin banisi onun xәlifәsi, “sәr-silsileyi-xacәqan” (X. silsilәsinin başçısı) lәqәbi ilә xatırlanan Əbdülxaliq Gücdәvanidir. Hәmәdaninin digәr xәlifәsi Əhmәd Yәsәvi vasitәsilә X. vә yәsәviyyә tәriqәtlәri arasında mәnәvi bağlılıq olmuşdur. Gücdәvaninin tәriqәt silsilәsinin beşinci hәlqәsi olan Seyyid Əmir Kulalın (ö. 1370) dörd xәlifәsindәn birincisi Bәhaәddin Nәqşibәndi müstәqil nәqşibәndiyyә tәriqәtini qurmuş, X. isә digәr üç xәlifә ilә davam etmişdir. Zaman keçdikcә X. nәqşibәndiyyәnin daxilindә әrimişdir.
) – 12–15 әsrlәrdә Mavәraünnәhrdә fәaliyyәt göstәrmiş sufi tәriqәti. Nәqşibәndiyyә tәriqәtinin mәnәvi sәlәfidir. Xacә lәqәbini alan ilk sufi Yusif Hәmәdani olsa da, tәriqәtin banisi onun xәlifәsi, “sәr-silsileyi-xacәqan” (X. silsilәsinin başçısı) lәqәbi ilә xatırlanan Əbdülxaliq Gücdәvanidir. Hәmәdaninin digәr xәlifәsi Əhmәd Yәsәvi vasitәsilә X. vә yәsәviyyә tәriqәtlәri arasında mәnәvi bağlılıq olmuşdur. Gücdәvaninin tәriqәt silsilәsinin beşinci hәlqәsi olan Seyyid Əmir Kulalın (ö. 1370) dörd xәlifәsindәn birincisi Bәhaәddin Nәqşibәndi müstәqil nәqşibәndiyyә tәriqәtini qurmuş, X. isә digәr üç xәlifә ilә davam etmişdir. Zaman keçdikcә X. nәqşibәndiyyәnin daxilindә әrimişdir.H. Orta Asiyada tәsәvvüfün inkişafında müstәsna rol oynamışdır. Tәriqәtin әsas sәciyyәvi xüsusiyyәti onun mötәdilliyi vә şәriәtә bağlılığı idi. Gücdәvani X. tәriqәtinin sonradan nәqşibәndiyyәnin әsasını tәşkil edәn sәkkiz prinsipini işlәyib hazırlamışdı. Bu prinsiplәrin birincisinin nәfәs üzәrindә diqqәt (“huş dәr dәm”) olması X. tәlimindә sufinin dәruni vәziyyәtinә nәzarәt üçün nәfәsalma texnikasının mühümlüyünü göstәrir. “Kәlimati-qüdsiyyә” adlanan bu prinsiplәrә sonralar Bәhaәddin Nәqşibәndi daha üç prinsip әlavә etmişdir. X. tәriqәtinin quruluşu vә tәlimi haqqında azsaylı mәnbәlәrdәn әn mühümü Gücdәvaninin “Risaleyi-sahibiyyә” әsәri vә Xacә Əli Ramitәninin (ö. 1315/1321) sözlәrinin toplandığı “Mәnaqibnamә”dir (müәllifi Mәhәmmәd ibn Nizam Xarәzmi). X. tәriqәt kimi sıradan çıxdıqdan sonra da uzun müddәt Orta Asiyada tәsirini saxlamışdır.
