XAÇ – iki milin bir-biri ilә perpendikulyar olaraq kәsişmәsindәn әmәlә gәlәn nişan; bir çox dünya xalqlarının mәdәniyyәtindә geniş yayılmış simvollardan biri. Çoxlu elementlәrdәn ibarәt X. formaları var.
H. tәsvirinә artıq Üst Paleolitdә rast gәlinir. Ənәnәvi vә arxaik mәdәniyyәtlәrdә X. tanınma, identifikasiya (mәs., kriptoqrafiyada), xәbәrdarlıq, diqqәt, müdafiә (hәmayil kimi), seçim (nağıllarda, qәhrәmanlıq eposlarında dörd yol ayrıcı), lәğvetmә vә ölüm işarәsi kimi istifadә olunmuşdur. Bәrabәrucluqlu X.-lar adәtәn sol yar simvollardır (bax Günәş kultu). Ucları qeyribәrabәr olan X.-lar (şaquli istiqamәtdә uzunsov mili olan X., elәcә dә yuxarı çıxıntısında ilgәk olan Qәdim Misir X.-ı –anx) ağac obrazına (Dünya ağacı) vә qolları yana açılmış antropomorf fiqura bәnzәdilә bilәr; belә X.-lar adәtәn insan modeli anlamında çıxış edir. Qәdim Şәrqdә vә Roma imperiyasında X. şәklindә edam qurğuları (çarmıx) olmuşdur.
Xristianlıqda X. nişan vә ya predmet qismindә İsa peyğәmbәrin çarmıxa çәkilmәsinin rәmzidir. X. tәsvirlәri imperator Konstantinin dövründәn yayılmağa başlamışdır. Müxtәlif dövrlәrdә xristian dövlәtlәrindә X. dövlәt simvolikasında (gerblәr, möhürlәr, sikkәlәr vә s.), hüquq tәcrübәsindә (andiçmә, X.-ı öpmә), sәnәtkarlıqda (mәhsulun işarәlәnmәsi), ticarәtdә, hәrbi işdә (qılıncların X. şәklindә kәsişmәsi) geniş istifadә olunmuşdur. Xristian ikonoqrafiyasında X.-lar formasına görә 2 böyük qrupa bölünür: “yunan X.-ı” (bәrabәrucluqlu X.) vә “latın X.-ı” (şaquli istiqamәtdә uzunsov mili olan X.); heç bir etnomәdәni vә ya konfessional sәciyyә daşımayan bu adlandırma şәrtidir. Bundan әlavә, Lotaringiya (ikiköndәlәnli), Papa (üçköndәlәnli), Malta (ucları haçalanmış) vә s. X. formaları da var.
