XAÇMAZ RAYONU – Azәrb. Resp.-nda inz. r-n. 1930 ildә tәşkil edilmiş, 1963 ildә lәğv olunaraq әrazisi Quba vә Qusar r-nlarına verilmiş, 1965 ildә yenidәn müstәqil r-n olmuşdur. Sah. 1046 km2. Əh. 179,2 min (2019). R-n şm.-q.-dә Rusiya Federasiyası, c.-da Şabran, c.-q.-dә Quba, q.-dә Qusar r-nları ilә hәmsәrhәddir; şm.-ş.-dә Xәzәr dәnizi ilә әhatәlәnir. R-nda 2 şәhәr, 12 qәsәbә, 137 kәnd var. Mәrkәzi Xaçmaz ş.-dir.
Tәbiәt. X.r.-nun әrazisi Samur-Dәvәçi ovalığında yerlәşir. Sәthi hamar vә sahilyanı sahәdә okean sәviyyәsindәn 28 m-әdәk aşağıdadır. Antropogen çöküntülәrdәn ibarәtdir. Faydalı qazıntıları: çınqıl, qum vә s. Yayı quraq keçәn mülayim isti yarımsәhra vә quru çöl iqliminә malikdir. Orta temp-r yanvarda 1–2°C, iyulda 23–24°C-dir. İllik yağıntı 300–400 mm-dir. Çayları (Samur, Qusar, Qudyal, Qaraçay, Vәlvәlә vә s.) Xәzәr hövzәsinә aiddir.
Xaçmaz ş. Tarix Diyarşünaslıq Muzeyi.
Əhali. Orta sıxlıq 1 km2-dә 168,6 nәfәrdir. Xaçmaz, Xudat ş.-lәri, Yeni Hәyat, İsti su qәs.-lәri, Qusarçay, Çarxı, Dәdәli, Köhnә Xudat kәndlәri әn iri yaşayış mәntәqәlәridir.
Tәsәrrüfat. Quba-Xaçmaz iqtisadi r-nuna daxildir. ÜDM-in hәcmi 145,9 mln. manat, (2017) o cümlәdәn sәnayedә 21,3 k.t. mәhsullarında 61,7, xidmәt sahәlәrindә 39,1 manat tәşkil edir. Yeyinti (әt vә süd, meyvә-tәrәvәz konserv z-du, üzüm emalı z-dları, un, qәnnadı mәmulatları, spirtli içkilәr istehsalı müәssisәlәri) vә tikinti materialları (çınqıl, daş, kәrpic vә s.) sәnayesi, hәmçinin mebel istehsalı, xalçaçılıq inkişaf etmişdir. İqtisadiyyatında k.t. (әsasәn, taxılçılıq, tәrәvәzçilik, meyvәçilik, heyvandarlıq, quşçuluq) vә turizm (Nabran-Yalama kurort zonası) әsas yer tutur. K.t. bitkilәrinin ümumi әkin sahәsi – 33398 ha (2018); taxıl – 81916 t (mәhsuldarlıq – 33,8 s/ha, 2018), tәrәvәz – 92061 t (232 s/ha, 2018), kartof – 7813 t (117 s/ha, 2018 ), әt – 8709 t (kәsilmiş çәkidә), süd – 63822 t, yumurta 22198 min әdәddir (2018). Termal vә mineral su bulaqları var. Balıqçılıq tәsәrrüfatı (әsasәn, kilkә, kütüm, forel, şamayı vә s.) inkişaf etmişdir. Rayonda 1245-i daimi olmaqla, 1321 yeni iş yeri açılmışdır (2018).
Xaçmaz şәhәr parkı.
Xaçmaz r-nu. “Atlant” akvaparkı. Nabran.
Mәdәni quruculuq vә sәhiyyә. X. r.-nda 24 mәktәbәqәdәr tәhsil müәssisәsi (940 uşaq), 122 ümumtәhsil mәktәbi (29972 şagird), 2 mәktәbdәnkәnar tәhsil müәssisәsi (1683 şagird), 2 uşaq musiqi (727 şagird) vә uşaq incәsәnәt (219 şagird) mәktәblәri, peşә liseyi (268 şagird), peşә mәktәbi (155 şagird) fәaliyyәt göstәrir (2019/20). R-nda 66 kitabxana, 10 muzey, 44 klub, 5 mәdәniyyәt evi, Olimpiya idman kompleksi vә 7 park var. R-n әrazisindә bir neçә kurqan, Şıxlar k.-ndә Şeyx Yusif türbәsi (15 әsr), mәscid (16 әsr), Altıguşәli türbә (19 әsr), Muruqoba (19 әsr), Qalaqan (20 әsr) vә Qaraqurtlu kәndlәrindә mәscidlәr, Çaqaçur çayının vә Qaraçayın üzәrindә tağlı körpülәr (19 әsr); Şollar qәsәbәsindә su kәmәri (1908) vә s. vardır. R-nda 445 çarpayılıq 6 xәstәxana, 23 kәnd hәkim mәntәqәsi, 39 kәnd tibb mәntәqәsi, gigiyena vә epidemiologiya mәrkәzi, 188 hәkim (o cümlәdәn 25 stomatoloq), 615 orta tibb işçisi (o cümlәdәn 75 mama) var (2019).
