XADZALAR (özlәrini h a d z a l a r, h a t s a l a r, h a d z a p i l ә r, h a d z a b e l ә r adlandırırlar; suahili dilindә v a t i n d i q a l a r, v a k i n d i q a l a r) – Tanzaniyanın şm.-ş.-indә koysan xalqı. Eyasi gölü r-nunda (Aruşa vil.-nin c.-q.-i, Singida vil.-nin şm.-ı vә Şinyanqa vil.-nin c.-ş.-i) yaşayırlar. Sayları 1 min nәfәrdir (2016). Xadza dilindә danışırlar, hәmçinin suahili, isanzu (i s s a n s u) vә digәr qonşu bantu dilli xalqların dillәri yayılmışdır. Əsasәn, әnәnәvi inanclarını saxlamışlar, xristianlar da var.
X.-ı әnәnәvi olaraq Şәrqi Afrikanın koysan әhalisinin (“Şәrqi Afrika buşmenlәri”) qalıqları hesab edirdilәr. Genetik cәhәtdәn mbuti vә aka piqmeylәrinә yaxındırlar. Qonşularla әlaqәlәri 18 әsrdәn, avropalılarla (almanlarla) – 19 әsrin sonlarından başlamışdır. İlk dәfә 1930-cu illәrdә alman tәdqiqatçısı L.Kol-Larsen tәrәfindәn tәsvir olunmuşlar. 20 әsrin ortalarından qonşuları tәrәfindәn savannalardan bataqlıq әrazilәrә sıxışdırılmışlar. Onları oturaq hәyata keçirmәk, xristianlığı qәbul etdirmәk cәhdlәri uğursuz olmuşdur.
Ənәnәvi mәşğuliyyәtlәri ovçuluq, vәhşi arı balının toplanması, yığıcılıqdır. Yağışlı mövsümdә tәqr. 20 nәfәrlik lokal qruplarla köçәrәk meyvә, quş vә tısbağa yumurtası toplayırlar, yağıntısız mövsümdә tәqr. 70 nәfәrlik qruplarla daş, yaxud dәmir ucluqlu ox vә kamanla ov (qәzal, dovşan, manqusta, meymun, bәzәn kәl, fil, zürafә) edirlәr. Quraqlıq dövründә sümük vә dәrini qonşu issansu xalqı ilә qarğıdalıya dәyişirlәr. Oxucluqları, bıçaqlar, baltalar gәtirilmә dәmirdәn düzәldilir. Hәsir toxuyur, muncuq vә oxlu kirpi iynәlәrindәn bәzәk әşyaları hazırlayırlar. Evlәri otlardan düzәldilmiş koma, geyimlәri dәri, yaxud göndәn önlükdür. Qohumluğun hesablanması bilateraldır. Kiçik ailәlәr, nikahdansonrakı mәskunlaşma virilokal vә ambilokaldır, lokal qruplara (tәqr. 100 nәfәr) әn tәcrübәli ovçu başçılıq edir. Folklorları (miflәr, әfsanәlәr, nağıllar) saxlanılmışdır. X.-ın bәzilәri әnәnәvi hәyat tәrzini itirmiş vә muzdlu işlә mәşğul olurlar.
