XAKASLAR (özlәrini t a d a r adlandırırlar, köhnәlmiş adları Minusink, Açinsk, Abakan vә Qızıl tatarları) – Rusiyada türk xalqı, Xakasiyanın yerli әhalisi. Sayları 73 min nәfәrdir, onların 63,6 min nәfәri Xakasiyada yaşayır (2010); hәmçinin Krasnoyarsk diyarında (4,1 min nәfәr), Tıvada (0,9 min nәfәr), Tomsk vil.-ndә (0,7 min nәfәr), Kemerovo vil.-ndә (0,5 min nәfәr), Novosibirsk vil.-ndә (0,4 min nәfәr), İrkutsk vil.-ndә (0,3 min nәfәr) yaşayırlar. Rus vә xakas dillәrindә danışırlar. Yazı sistemlәri rus qrafikası әsasındadır. Dindarları rәsmәn xristian olsalar da, әnәnәvi inanclarını saxlamışlar.
Xakasiya Dövlәt Tәbiәt Qoruğu.
H. keçmiş “çöl dumaları”na (1880-ci illәrdәn yadellilәrin idarәlәrinә) uyğun etnik qruplara bölünürlәr: şәrqdә k a ç l a r (x a a ş l a r, x a a s l a r)vә k o y b a l l a r(x o y b a l l a r; kaçlar tәrәfindәn, demәk olar ki, tam assimilyasiyaya uğradılmışlar); şimalda q ı z ı l l a r (x ı z ı l l a r; Qırğız torpaqlarının Altısarsk ulusu sәrhәdlәrindә – Çulım, Qara vә Ağ İyus çaylarının yuxarı axarı, indiki Orconikidze vә Şira rayonları); qәrbdә s a q a y l a r (s a a y l a r; Altırsk ulusu çәrçivәsindә – Abakan çayının yuxarı axarı, Sayan vә Kuznetsk Alatausu dağәtәklәri) vә onların tәrkibinә daxil olan b e l t i r l ә r (p i l t i r l ә r) vә b ü r ü s l ә r (p ü r ü s l ә r).
X.-ın formalaşmasında Cәnubi Sibirdә mәskunlaşmış Yenisey qırğızları, hәmçinin Yenisey dillәrinin daşıyıcıları (arinlәr, kottlar vә s.), samodi xalqları (kamasinlәr, matorlar), qızılların nәsil tәrkibindә Sibir tatarlarının, çulımlıların vә teleutların nәsillәri, saqayların formalaşmasında şorlar vә tofalarların ortaq qrupları, beltirlәrin formalaşmasında Tıva mәnşәli qruplar iştirak etmişlәr.
Gәnc xakas qızı әnәnәvi geyimdә.
Son orta әsrlәrdә X. dörd ulusdan (Altısar, İsar, Altır, Tuba) ibarәt Xonqoray (Xooray) etnosiyasi birliyini yaratmışdılar. 1667 ildәn Xooray Cunqar xanlığından asılı vәziyyәtdә idilәr; 1727 ildә Bure müqavilәsinә әsasәn Xonqoray dövlәtinin әrazisi Rusiya imperiyasının tәrkibinә qatılmışdı.
Ənәnәvi mәdәniyyәtlәri Cәnubi Sibir xalqları üçün sәciyyәvidir. Çöllәrdә (kaçlar, koyballar), әsasәn, köçәri maldarlıq (at, qaramal vә qoyun yetişdirilmәsi), dağәtәyi meşә-çöl rayonlarında (qızıllar, saqaylar) köçәbә maldarlıq (qaramal vә davar) vә toxa әkinçiliyi (arpa; әsas alәt – abıl toxası), hәmçinin ovçuluq vә yığıcılıqla mәşğul olurdular; 18 әsrin sonlarındanxış (salda) vә süni suvarma sistemlәri yayılmışdı. Əsas ev tipi üzәri qışda keçә, yayda tozağacı qabığı ilә örtülmüş yurt (ib), 19 әsrdәn çoxbucaqlı kәrtmә yurt (aqas ib), yaxud koma (tura) idi. Geyimlәri şalvar (ıstan) vә üzәrinә poliklәr (een, inmen) tikilmiş, köbәli (morkam) geniş qolu olan, sinәsi vә arxası büzmәli (çırındı) vә qatlama yaxalı, iri düymә (tös marha) ilә düymәlәnәn köynәk (kişilәrdә ir koqeneq, qadınlarda ipç koqenev); sağ tәrәfә qatlanan mahud kaftan, ipәk xәlәt (çıpça, sikpen, tuzalıh), yaxud qol yeri geniş, arxası bütöv, yaxud kәsik kürkdür (ton); evli qadınlar kaftanın, yaxud kürkün üstündәn naxışlı qolsuz köynәk (siqedek) geyinirdilәr; baş geyimlәri dövrәsi hündür vә üst hissәsi zәrxaradan tikilmiş xәz papaqdır. Qadınlar saçlarına iki, qızlar isә 20-dәk hörük (sürmes) hörürdülәr. Geyimlәr, xüsusilә qadın geyimlәri tikmә, qurama, rәngbәrәng baftadan (çeek) olan haşiyәlәrlә bәzәdilirdi. Əsas yemәklәri suda bişmiş, qaxac edilmiş vә hisә verilmiş әt, süd mәhsullarıdır (ax sıx, ax tamah – ağ qida); ayranın süzülmәsindәn sonra qalan kәsmiyәoxşar kütlәdәn quru pendir (qurut) hazırlayır vә çörәk әvәzinә yeyirlәr; arpa unundan (talkan) sıyıq (salamat) bişirirlәr. Qızıllar balıqdan geniş istifadә edirlәr. İçkilәri madyan südündәn qımız, yaxud inәk südündәn ayran, talkandan kvas (abırtxı), çovdar unundan pivәdir (buza, poza); ayran vә buzadan araq (araqazı) çәkirlәr.
Xakas musiqiçilәri.
Qohumluğu ata xәtti üzrә hesablanan dağınıq halda mәskunlaşmış, adları çox vaxt әfsanәvi әcdadlara (adas) gedib çıxan 150-dәn çox qәbilәyә – seoklara (s o o k ) bölünürdülәr; seoklar sәrt ekzoqam (xıs alıspas) idilәr. Qış mәskәnlәri (xıstaq) aul icması (aal-kun) tәrәfindәn mәskunlaşdırılırdı. Evli oğullar ata evindәn (uluq ib –“böyük ev”) şimalda, yeni yurtlarda (kiçik ib – “kiçik ev”) mәskәn salırdılar; kiçik oğul (“ocağı qoruyan”) atanın әmlakının varisi (minorat) sayılırdı. Ortokuzen vә krosskuzen nikahlara (sook nandıtı – hәrfi mәnada seoka qaytarılma) üstünlük verilirdi, avunkulat, levirat (xaldıx) vә sororat (pastılas), poliginiya (üç arvadadәk), beşikkәrtmә (sablıq toy) ilә qızistәmә (çaxsınanq alısxanı – hәrfi mәnada xoşluqla dәyişmә), yaxud qızqaçırtma (tutxin), başlıqödәmә
adәtlәri dә tәtbiq olunurdu. Gәlinin Aya vә Günәşә sitayişi ayini, hәmçinin әnәnәvi toyu digәr elementlәri saxlanılmışdır. Ənәnәvi inancları hami ruhlar (tyos) kultuna әsaslanır. Göy, yer vә yeraltı ilahilәrә etiqadla bağlı şamanizm yayılmışdır. Yazda Yeni il (Çıl-pazı), yayın әvvәlindә maldarlıq bayramı İlk ayranı (Tun-payram) qeyd edirdilәr. 18 әsrin әvvәllәrindәn X. arasında xristianlıq yayılmışdır. 20 әsrin әvvәllәrindәn Altay burxançılığına yaxın Tәk Allaha (Ax-Xuda) sitayiş meydana gәlmişdir.
