XALÇAYÁN, X o l ç a y o n – Surxandәrya çayının sağ sahilindә, indiki Denau ş.-n dәn 10 km mәsafәdә (Özbәkistan, Surxan dәrya vil.) e.ә. 2/1 әsrlәr – eramızın 6/8 әsrlәrinә aid şәhәr yeri. Sah. tәqr. 100 ha olan bir neçә tәpәdәn (tәll), o cümlәdәn Qarabağtәpәdәn (әn böyüyü; ehtimal ki, narınqala) ibarәtdir. 1960–63 illәrdә Q.A.Puqaçenkova tәrәfindәn Xanәgahtәpәdә 2 ev vә tәqr. 3 әsrdә zәlzәlә nәticәsindә da ğılmış 35×26 m ölçülü düzbucaqlı tikili aşkar edilmişdir. Onun mәrkәzindә yerlәşәn düzbucaqlı zal dördsütunlu giriş eyvanı ilә 3 keçid vasitәsilә vә arxa planda ikisütunlu kvadrat otaqla 1 keçid vasitәsilә birlәşir. Perimetri boyunca dәhlizәbәnzәr vә kvadrat planlı otaqlar yerlәşirdi. Eyvan vә mәrkәzi zal yuxarıda erotlardan ibarәt frizlәrlә; aşağıda gil qorelyeflәrlә (döyüşçü әyanların әhatәsindә taxtda oturmuş hökmdar vә onun arvadı); sağda onlara tәrәf ilahәnin cәng arabasında gәlişi sәhnәsi; solda ağır silahlı döyüşçülәrin yüngül silahlı süvarilәrlә döyüş sәhnәsi ilә bәzәdilmişdir. Frizdәn aşağıda yaxşı saxlanılmamış süjetli polixrom naxışlar var. Sikkәlәr üzәrindәki tәsvirlәrlә oxşarlığa әsaslanaraq ehtimal edilir ki, qorelyeflәrdә Kuşan çarlığının banisi yueçjilәrin bir hissәsinin başçısı Gәray, yaxud onun xәlәflәri tәsvir olunmuş, saray-mәbәd isә sülalә әcdadlarının kultuna hәsr olunmuşdur. X.-ın unikal qorelyeflәri ellinizmin tәsirilә Bәlxdә monumental heykәltaraşlığın inkişafını sәciyyәlәndirir.
Gil heykәl. Xalçayan. E.ә. 1 әsr – eramızın 1 әsri.
Termez Arxeoloji Muzeyi.
Termez Arxeoloji Muzeyi.
