XÁLXA (monqol dilindә xalx – qalxan, örtülü yer) – Monqolustanın tarixi vilayәtlәrindәn biri. Əvvәllәr Dayan xan (tәqr. 1480– tәqr. 1517, digәr mәlumatlara görә 1543 ilәdәk) tәrәfindәn yaradılmış Batı-Munke dövlәtindәki 7 tümәndәn (tayfadan) birinin adı. X. tümәni Dayan xanın kiçik oğlu Geresendzeyә (tәqr. 1513–48) irsәn verilmişdi. Geresendzenin torpaqları qardaşlarının mülklәrinә (onlardan Daxili Monqolustan formalaşmışdır) nisbәtәn daha böyük, eyni zamanda sәrt iqlim şәraiti vә Çinlә sәrhәdinin olmaması sәbәbindәn az mәhsuldar idi. X. Geresendzenin yeddi oğlu arasında bölünmüş, xanlıqların parçalanması sonrakı illәrdә dә davam etmişdir. 16 әsrin sonların da X.-ya buddizm nüfuz etdi. Geresendzenin nәvәsi Abatay xan 1585/86 ildә Monqolustanda Erdeni-dzu adlı ilk buddist mәbәdini inşa etdirdi, onun nәvәsi Dzanabadzar (1635–1723) isә X. buddist icmasının başçısı – I Boqdo-gegen elan olundu. 16 әsrin ikinci yarısından X. oyratların mütәmadi hücumlarına mәruz qalırdı. X. bahadırlarının dağınıq qüvvәlәri layiqli müqavimәt göstәrә bilmirdilәr. 1691 ildә Dalaynor gölü yaxınlığında keçirilәn X. bahadırları vә ruhanilәrin qurultayında mancur Sin imperiyasının hakimiyyәtini qәbul etmәk qәrara alındı. X. xanların başçılıq etdiyi 3 aymaka vә dzasaqların idarә etdiyi 34 xoşuna bölündü. 1725 ildәn aymakların sayı 4, xoşunların sayı 53 idi, 1765 ildә isә xoşunların sayı 86-ya çatdı. Xanlar vә dzasaqlar real hakimiyyәtә malik deyildilәr. Hakimiyyәt Pekinin tәyin etdiyi mәmurların әlindә idi. Var-dövlәti vә nüfuzu bahadırlardan üstün olan boqdo-gegen X.-nın başçısı kimi tanınırdı. X. Çindәn daha uzaqda yerlәşdiyinә görә Daxili Monqolustana nisbәtәn çinlәşmәyә az mәruz qalırdı. Monqol milli azadlıq inqilabı (1911) zamanı X. bahadırları Rusiya imperiyasının dәstәyi ilә Monqolustanın müstәqilliyini elan etdilәr. Yeni dövlәtin başçısı VIII Boqdo-gegen oldu. Bu dövlәtin әsasında sonralar Monqolustan Xalq Resp. vә indiki Monqolustan yarandı.
Azərbaycan Milli Ensiklopediyası
“Azərbaycan” xüsusi cildi (Az)“Azərbaycan” xüsusi cildi (rus)I CİLDII CİLDIII CİLDIV CİLDV CİLDVI CİLDVII CİLDVIII CİLDIX CİLDX CİLDXI CİLD
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, “Azərbaycan” xüsusi cildi (Azərbaycan dilində) |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2007 |
| ISBN: | 978-9952-441-01-7 |
| Səhifələrin sayı: | 881 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, “Azərbaycan” xüsusi cildi (rus dilində) |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2012 |
| ISBN: | 978-9952-441-01-7 |
| Səhifələrin sayı: | 881 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, I CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2009 |
| ISBN: | 978-9952-441-02-4 |
| Səhifələrin sayı: | 608 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, II CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2010 |
| ISBN: | 978-9952-441-05-5 |
| Səhifələrin sayı: | 604 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, III CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2011 |
| ISBN: | 978-9952-441-07-9 |
| Səhifələrin sayı: | 604 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, IV CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2013 |
| ISBN: | 978-9952-441-03-1 |
| Səhifələrin sayı: | 608 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, V CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2014 |
| ISBN: | 978-9952-441-10-9 |
| Səhifələrin sayı: | 592 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, VI CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2015 |
| ISBN: | 978-9952-441-11-6 |
| Səhifələrin sayı: | 608 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, VII CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2016 |
| ISBN: | 978-9952-441-12-3 |
| Səhifələrin sayı: | 608 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, VIII CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | |
| ISBN: | |
| Səhifələrin sayı: |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, IX CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2019 |
| ISBN: | 978-9952-441-17-8 |
| Səhifələrin sayı: | 600 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, X CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili | 2020 |
| ISBN: | 978-9952-441-18-5 |
| Səhifələrin sayı: | 600 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, XI CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2024 |
| ISBN: | 978-9952-441-20-8 |
| Səhifələrin sayı: | 600 |
HİNDİSTANDA XALQ ÜSYANI – XMELNİTSKİ
XÁLXA
XÁLXA (monqol dilindә xalx – qalxan, örtülü yer) – Monqolustanın tarixi vilayәtlәrindәn biri. Əvvәllәr Dayan xan (tәqr. 1480– tәqr. 1517, digәr mәlumatlara görә 1543 ilәdәk) tәrәfindәn yaradılmış Batı-Munke dövlәtindәki 7 tümәndәn (tayfadan) birinin adı. X. tümәni Dayan xanın kiçik oğlu Geresendzeyә (tәqr. 1513–48) irsәn verilmişdi. Geresendzenin torpaqları qardaşlarının mülklәrinә (onlardan Daxili Monqolustan formalaşmışdır) nisbәtәn daha böyük, eyni zamanda sәrt iqlim şәraiti vә Çinlә sәrhәdinin olmaması sәbәbindәn az mәhsuldar idi. X. Geresendzenin yeddi oğlu arasında bölünmüş, xanlıqların parçalanması sonrakı illәrdә dә davam etmişdir. 16 әsrin sonların da X.-ya buddizm nüfuz etdi. Geresendzenin nәvәsi Abatay xan 1585/86 ildә Monqolustanda Erdeni-dzu adlı ilk buddist mәbәdini inşa etdirdi, onun nәvәsi Dzanabadzar (1635–1723) isә X. buddist icmasının başçısı – I Boqdo-gegen elan olundu. 16 әsrin ikinci yarısından X. oyratların mütәmadi hücumlarına mәruz qalırdı. X. bahadırlarının dağınıq qüvvәlәri layiqli müqavimәt göstәrә bilmirdilәr. 1691 ildә Dalaynor gölü yaxınlığında keçirilәn X. bahadırları vә ruhanilәrin qurultayında mancur Sin imperiyasının hakimiyyәtini qәbul etmәk qәrara alındı. X. xanların başçılıq etdiyi 3 aymaka vә dzasaqların idarә etdiyi 34 xoşuna bölündü. 1725 ildәn aymakların sayı 4, xoşunların sayı 53 idi, 1765 ildә isә xoşunların sayı 86-ya çatdı. Xanlar vә dzasaqlar real hakimiyyәtә malik deyildilәr. Hakimiyyәt Pekinin tәyin etdiyi mәmurların әlindә idi. Var-dövlәti vә nüfuzu bahadırlardan üstün olan boqdo-gegen X.-nın başçısı kimi tanınırdı. X. Çindәn daha uzaqda yerlәşdiyinә görә Daxili Monqolustana nisbәtәn çinlәşmәyә az mәruz qalırdı. Monqol milli azadlıq inqilabı (1911) zamanı X. bahadırları Rusiya imperiyasının dәstәyi ilә Monqolustanın müstәqilliyini elan etdilәr. Yeni dövlәtin başçısı VIII Boqdo-gegen oldu. Bu dövlәtin әsasında sonralar Monqolustan Xalq Resp. vә indiki Monqolustan yarandı.
XÁLXA
XÁLXA (monqol dilindә xalx – qalxan, örtülü yer) – Monqolustanın tarixi vilayәtlәrindәn biri. Əvvәllәr Dayan xan (tәqr. 1480– tәqr. 1517, digәr mәlumatlara görә 1543 ilәdәk) tәrәfindәn yaradılmış Batı-Munke dövlәtindәki 7 tümәndәn (tayfadan) birinin adı. X. tümәni Dayan xanın kiçik oğlu Geresendzeyә (tәqr. 1513–48) irsәn verilmişdi. Geresendzenin torpaqları qardaşlarının mülklәrinә (onlardan Daxili Monqolustan formalaşmışdır) nisbәtәn daha böyük, eyni zamanda sәrt iqlim şәraiti vә Çinlә sәrhәdinin olmaması sәbәbindәn az mәhsuldar idi. X. Geresendzenin yeddi oğlu arasında bölünmüş, xanlıqların parçalanması sonrakı illәrdә dә davam etmişdir. 16 әsrin sonların da X.-ya buddizm nüfuz etdi. Geresendzenin nәvәsi Abatay xan 1585/86 ildә Monqolustanda Erdeni-dzu adlı ilk buddist mәbәdini inşa etdirdi, onun nәvәsi Dzanabadzar (1635–1723) isә X. buddist icmasının başçısı – I Boqdo-gegen elan olundu. 16 әsrin ikinci yarısından X. oyratların mütәmadi hücumlarına mәruz qalırdı. X. bahadırlarının dağınıq qüvvәlәri layiqli müqavimәt göstәrә bilmirdilәr. 1691 ildә Dalaynor gölü yaxınlığında keçirilәn X. bahadırları vә ruhanilәrin qurultayında mancur Sin imperiyasının hakimiyyәtini qәbul etmәk qәrara alındı. X. xanların başçılıq etdiyi 3 aymaka vә dzasaqların idarә etdiyi 34 xoşuna bölündü. 1725 ildәn aymakların sayı 4, xoşunların sayı 53 idi, 1765 ildә isә xoşunların sayı 86-ya çatdı. Xanlar vә dzasaqlar real hakimiyyәtә malik deyildilәr. Hakimiyyәt Pekinin tәyin etdiyi mәmurların әlindә idi. Var-dövlәti vә nüfuzu bahadırlardan üstün olan boqdo-gegen X.-nın başçısı kimi tanınırdı. X. Çindәn daha uzaqda yerlәşdiyinә görә Daxili Monqolustana nisbәtәn çinlәşmәyә az mәruz qalırdı. Monqol milli azadlıq inqilabı (1911) zamanı X. bahadırları Rusiya imperiyasının dәstәyi ilә Monqolustanın müstәqilliyini elan etdilәr. Yeni dövlәtin başçısı VIII Boqdo-gegen oldu. Bu dövlәtin әsasında sonralar Monqolustan Xalq Resp. vә indiki Monqolustan yarandı.
