XALQ QOŞUNU – 1) sәfәrbәrlik dövründә hәrbi xidmәtә çağırılmayan vәtәndaşlardan (әsasәn, könüllülәrdәn) ibarәt silahlı birlәşmәlәr. Düşmәnә qarşı silahlı müqavimәt forması kimi X.q. qәdimdәn mәlumdur. İcma-qәbilә quruluşu şәraitindә insanların mәskunlaşdıqları әrazilәri basqınlardan müdafiә etmәk mәqsәdilә yaradılırdı. Misir, Aşşur, Babilistan vә s.-dә X.q.-ndan fironların, çarların, sәrkәrdәlәrin silahlı dәstәlәrini güclәndirmәk üçün istifadә olunurdu. X.q.-na azad torpaq sahiblәri, hәmçinin asılı tayfa vә xalqların әhalisi cәlb edilirdi. Orduları milislә tәmsil olunan Qәdim Yunanıstan vә Qәdim Romada X.q.-na yoxsullar daxil ola bilәrdilәr. X.q.-nun sosial bazasını әvvәl azad kәndlilәr, sonralar isә vassalların atlı dәstәlәri tәşkil edirdilәr. Kapitalist münasibәtlәrinin meydana gәlmәsi, şәhәrlәrin inkişafı azad sәnәt karlar, tacirlәr vә әhalinin digәr tәbәqәlәrindәn ibarәt şәhәr X.q.-nun yaranmasına gәtirib çıxardı. I Napoleon ordusunun Britaniya a.-na müdaxilәsi tәhlükәsi üzündәn 1804–05 illәrdә B.Britaniyada 380 min nәfәrlik X.q. yaradılmışdı. İkinci dünya müharibәsi zamanı B.Britaniyada X.q.-nun sayı 1 mln. nәfәrә çatmışdı. 1944–45 illәrdә nasist Almaniyasında ümumi sәfәrbәrlik gedişindә X.q. birlәşmәlәri yaradılmışdı (bax Folksşturm).
2) Müharibә zamanı ikinci dәrәcәli tapşırıqları yerinә yetirmәk üçün sәfәrbәrlik üzrә (adәtәn 2–3-cü növbә) hәrbi xidmәtә çağırılmış hәrbi mükәllәfiyyәtlilәr kateqoriyası. Belә növ X.q. 19 әsrin әvvәllәrindә meydana gәlmişdir. Prussiya, Almaniya, Avstriya-Macarıstan vә s. ölkәlәrdә 3-cü növbә ehtiyat hәrbi mükәllәfiyyәtlilәr kateqoriyası vә hәrbi dövrdә onlardan tәşkil edilәn yardımçı hәrbi hissәlәr, әsasәn, dövlәt sәrhәdlәrinin, kommunikasiyaların, anbarların mühafizәsi üçün istifadә olunurdu.
