XALQLARIN BÖYÜK KÖÇÜ – Qәrbi Roma imperiyasının süqutunun sәbәblәrindәn biri olan vә Avropanın müasir etnomәdәni xәritәsinin formalaşmasının әsasını tәşkil edәn Avropadakı kütlәvi miqrasiyaların (4–7 әsrlәr) tarix elmindә qәbul edilmiş şәrti adı. “X.b.k” termini (fr. les Grandes invasions, alm. Völkerwanderung) 19 әsrin birinci yarısında öz millәtlәrinin tarixi köklәrini araşdıran fransız vә alman tәdqiqatçıları sayәsindә elmi dövriyyәyә daxil edilmişdir. Hәmin dövrdәn başlayaraq X.b.k.-nün öyrәnilmәsi ilә tarixçilәr, arxeoloqlar, dilçilәr, etnoloqlar vә digәr mütәxәssislәrin dә daxil olduğu müxtәlif elmi mәktәblәr mәşğul olmuşdur. Lakin X.b.k. fenomeninin tәdqiqi ilә bağlı bir çox problem mübahisәli olaraq qalmaqdadır.
X.b.k.-nün sәbәblәrinә adәtәn hәm artmaqda olan әhalinin, hәm dә soyğunçuluq hesabına sürәtlә varlanmağa çalışan yuxarı tәbәqәnin tәlәbatını artıq ödәmәk iqtidarında olmayan Avrasiya xalqları dünyasındakı sosial-iqtisadi vә sosial-psixoloji dәyişikliklәr aid edilir. Roma imperiyasının daxilin dә baş verәn vә onu barbarlar üçün daha әlçatan edәn proseslәr dә mühüm әhәmiyyәt kәsb edir. X.b.k.-nün spesifik sәbәblәri kimi iqlim dәyişikliklәrinin, günәş fәallığı dövrlәrinin vә ya passionarlığın sosial-etnik mühitә tәsiri dә göstәrilir.
X.b.k.-nün mәkan-zaman kontinuumu әn mübahisәli problemlәrdәn biri olaraq qalır. Ənәnәnin әsası Romanın süqutunun sәbәblәrini, müasir Avropa xalqlarının vә dövlәtlәrinin mәnşәyini tәdqiq edәn 19 әsr Qәrbi Avropa tarixçilәrinin әsәrlәrindә qoyuldu. Onların bir çoxu X.b.k.-nün başlanğıcını 375 il hesab edirdi; hunların bu vaxt ostqotları (o s t r o q o t l a r) darmadağın etmәsi vestqotların (viziqotların) vә digәr barbar xalqlarının Roma imperiyasının әyalәtlәrinә kütlәvi axınına sәbәb oldu. X.b.k.-nün sonunu onlar 6 әsrin ortalarına, Frank dövlәtinin formalaşmasının başa çatdığı dövrә aid edirdilәr. Sonralar tarixçilәrin bir qismi 7 әsrin sonlarında Xәzәr xaqanlığının vә Birinci Bulqar çarlığının yaranması ilә nәticәlәnәn slavyan vә türk xalqlarının miqrasiyalarını da X.b.k.-nә daxil etdi. Müasir tarixşünaslıqda X.b.k.-nün xronoloji çәrçivәlәrini daha qәdim әsrlәrә aid etmәklә yanaşı, sonrakı dövrlәrә dә aid etmәk meyli izlәnilir. Tәdqiqatçıların bir qismi X.b.k.-nün başlanğıcını 2 әsrin ikinci yarısına (bax Markoman müharibәlәri, Velbar mәdәniyyәti, Alemanlar, Qotlar), bәzi tarixşünaslıq mәktәblәri X.b.k.-nün sonunu 10 әsrin axırlarına – macarların Karpat çuxuruna köçmәsinә vә vikinqlәr dövrünün son mәrhәlәsinә aid edirlәr. X.b.k.-nә Avropa ilә yanaşı Mәrkәzi Asiya, Asiya-Sakit okean regionu, Şimali Afrika vә Yaxın Şәrq dә daxil olmaqla e.ә. 3-cü minillikdәn eramızın 1-ci minilliyinә qәdәrki dövrü әhatә edәn qlobal kontekstdә baxış cәhdlәri dә mövcuddur.
Mühüm iştirakçılarına vә onların fәaliyyәtinin xarakterinә, miqrasiyaların isti qamәtinә vә onların nәticәlәrinә görә X.b.k. bir neçә dövrә bölünür: “başlanğıc” (2 әsrin ikinci yarısı – 3 әsrin ortaları), “hun-şәrqi german” (4 әsrin sonu – 5 әsrin ortaları), “ostqot-qәrbi german” (5 әsrin ikinci yarısı – 6 әsrin birinci rübü) vә “slavyan-türk” (6–7 әsrlәr). Öz növbәsindә bu dövrlәrin içәrisindә eramızın 1-ci minilliyindә Avropada baş vermiş әlamәtdar hadisәlәrlә bağlı mәrhәlәlәr müәyyәnlәşdirilir.
X.b.k.-nün başlanğıcı Markoman müharibәsi (hәrçәnd ki, heç dә bütün tarixçilәr bunu birbaşa X.b.k.-nә daxil etmir) olmuşdur; hәmin vaxt germanlar (markomanlar, kvadlar, lanqobardlar vә b.), sarmatların vә digәr tayfaların nümayәndәlәri Pannoniya, Retsiya, Norik vә s. Roma әyalәtlәrinә soxulmuşdular. Yürüşlәr dәf edilsә dә, bu tayfalar Roma imperiyasının sәrhәdyanı әyalәtlәrindә mәskunlaşmaq hüququ aldılar. Bu müharibәlәr Reyn ilә Elba arasında mәskunlaşmış aleman vә frank tayfa ittifaqlarının miqrasiyalarına sәbәb oldu. 3 әsrin ortalarında Balkan vә Kiçik Asiya әyalәtlәrinә boranların, kostobokların, qotların tayfa ittifaqları, onlara müttәfiq olan gepidlәr vә s. tayfalar hәrәkәt etdilәr. Roma torpaqlarının kiçik hissәsini (Dakiya vә s.) barbarlara güzәştә getmәli oldu, lakin bütövlükdә hәrbi qüvvә vә mәharәtli diplomatiya sayәsindә tәhlükәnin qarşısını ala bildi.
Formalaşmış “Roma imperiyası – barbar dünyası” sistemini onilliklәrlә mövcud olmuş hәrәkli tarazlıq vәziyyәtindәn güclü xarici faktor çıxardı. Tәqr. 375 ildә Şimali Qaradәnizyanıda şәrqdәn gәlәn hunlar peyda oldu. Onlar Ermanarixin başçılıq etdiyi qotları darmadağın etdilәr. Bu da digәr qotların vә onlarla әlaqәli qruplaşmaların gәlmәlәrә federatlar hüququ verәn Roma imperiyası әrazisinә köçmәsinә sәbәb oldu. Az sonra romalılar ilә vestqotlar arasında münaqişә baş verdi. Münaqişә 378 il avqustun 9-da Adrianopol yaxınlığındakı vuruşmada Roma ordusunun darmadağın edilmәsi vә imperator Valentin ölümü ilә nәticәlәndi.
4 әsrin sonu – 5 әsrin әvvәllәrindә sarmatlar, sakslar, burqundlar, vandallar, svevlәr, gepidlәr vә digәr tayfalar hәrәkәtә gәldilәr. 404–406 illәrdә onlar Radaqaysın başçılığı ilә İtaliyaya soxulsalar da, Stilixon tәrәfindәn darmadağın edildilәr. 406 ildә vandallar, alanlar vә svevlәr frank federatlarının müqavimәtini qıraraq Qalliyaya soxuldular, lakin 409 ildә İspaniyaya sıxışdırıldılar vә burada ölkәnin böyük hissәsini zәbt etdilәr. 410 il avqustun 24-dә I Alarixin başçılığı ilә vestqotlar tәrәfindәn Romanın tutulması vә talan edilmәsi antik dünya üçün böyük mәnәvi sarsıntı oldu. Bir sıra razılaşma vә toqquşmadan sonra 416 ildә vestqotlar yenidәn federatlara çevrildilәr vә mәskunlaşmaq üçün indiki Fransanın c.-q. hissәsini әldә etdilәr.
420–450-ci illәrdә hunların başçılığı ilә Şәrqi vә Mәrkәzi Avropa barbarlarının konsolidasiyası baş verdi. Onların Volqadan Dunayadәk olan әrazilәri әhatә edәn dövlәtinin formalaşması Bleda vә Attilanın hakimiyyәıti illәrindә sona çatdı. Lakin hunların vә onların müttәfiqlәrinin qәrbә basqınının qarşısı 451 ildә Katalaun çölündә baş vermiş “xalqlar vuruşmasında” Aetsi tәrәfindәn alındı. İtaliya yürüşündәn (452) vә Attilanın ölümündәn (453) sonra hunlar vә onların müttәfiqlәri üsyan qaldırmış tayfa qruplaşmaları tәrәfindәn Nedao “tayfalar vuruşmasında” mәğlubiyyәtә uğradıldılar; onların dövlәti parçalandı. Nedao çayı yaxınlığındakı vuruşmasından vә bir sıra toqquşmadan sonra hunlara qarşı üsyana rәhbәrlik etmiş gepidlәr Tissaboyunda krallıq yaratdılar, ostqotlar Pannoniyaya, ruqlar Dәnizyanı Norikә, gerullar indiki Cәnubi Moraviya vә Qәrbi Slovakiyadakı torpaqlara nәzarәti әlә keçirdilәr. 5 әsrin ikinci yarısında şәrqi german komponentli qruplar Şәrqi Karpatyanıda, Yuxarı Tissaboyunda, Mәrkәzi Polşada, Vislanın aşağı axarlarında (vidivarilәr) mәlumdur.
5 әsrin birinci yarısında yeni miqrasiya dalğaları Atlantikaya çatdı. Roma qoşunları tәrәfindәn tәrk edilmiş (4 әsrin sonu – 5 әsrin әvvәllәri), piktlәrin vә skotların hücumlarına mәruz qalmış Britaniyada tәqr. 420-ci illәrdә saksların dәstәlәri (bax anqlsakslar) peyda oldu. 5 әsrin ortalarından bura anqlların, saksların, yutların, frizlәrin yeni dalğaları gәlmәyә başladı. Bu basqınlardan xilas yolu axtaran britlәrin bir hissәsi Bretana köçdü (441 il vә sonrakı illәrdә).
422 ildә romalıları darmadağın edәrәk İspaniyada dәnizsahili şәhәrlәri vә donanmanı әlә keçirәn vandallar vә alanlar 429 ildә Geyzerixin [428–477] başçılığı ilә Şimal-Qәrbi Afrikaya keçdilәr. 442 il müqavilәsinә görә vandalların vә alanların krallığı Roma imperiyası әrazisindә hüquqi cәhәtdәn tanınmış ilk müstәqil dövlәt oldu.
5 әsrin ikinci yarısında Romanın zәiflәmәsi vә german tayfalarının ekspansiyası kulminasiya nöqtәsinә çatdı. 455 ildә vandallar Qәrbi Roma imperiyası ilә bağlanmış müqavilәni pozaraq yenidәn Romanı talan etdilәr. Əslindә Qәrbi Roma imperiyasını (faktiki olaraq İtaliyanı) 456–472 illәrdә barbar dәstәlәrinә arxalanan Risimer (svev vә vestqot әsilli), 474 ildәn Orest (Attilanın keçmiş katibi), 476 ildәn sonuncu Qәrbi Roma imperatoru Romul Avqustulu devirәn skir әsilli Odoakr idarә edirdi.
489 ildә Teodorixin (B ö y ü k T e o d o r i x) başçılığı ilә ostqotlar vә digәr qruplaşmalar İtaliyaya soxuldular vә 493 ildә onu әlә keçirdilәr. Teodorixin yaratdığı Ostqot krallığı bir neçә onillik әrzindә Qәrbi vә Mәrkәzi Avropada әn güclü qüdrәtli çevrildi. Bununlada 5 әsrin sonu – 6 әsrin ortalarında german tayfalarının köç mәrhәlәsindәn yeni әrazilәrdә mәskunlaşaraq “barbar krallıqları” yaratmaq mәrhәlәsinә keçidi başa çatdı. Nәticәdә keçmiş Qәrbi Roma imperiyası әrazisindә, Cәnub-Şәrqi Qalliyada burqundların dövlәti (bax Burqundiya, Arelat), İspaniyada vestqotların Toledo krallığı (bax Vestqot krallığı), İtaliyada ostqotların, sonralar isә lanqo bardların (bax Lanqobard krallığı), Qalliyada frankların krallıqları yarandı. 5 әsrin ortalarında anql-saksların işğalından sonra Britaniyada da “barbar krallıqları” meydana gәldi (bax Anql-saks istilası). Qәrbi Avropanın yeni etnosiyasi xәritәsi formalaşdı.
Lakin Roma imperiyasının bәrpası ideyası da qalmaqda idi. Bu ideyanı Şәrqi Roma imperiyası imperatoru I Yustinian hәyata keçirmәyә çalışdı. 534 ildә Afrikada vandalların dövlәtini әlә keçirәn Bizans qoşunları ostqotlarla müharibәyә başladılar vә 552 ildә onların müqavimәtini qırdılar. 555 ildә Konstantinopol İtaliya vә Dalmasiya üzәrindә bütün nәzarәti әlә keçirdi. Bundan bir il әvvәl bizanslılar İspaniyanın c.-ş. hissәsinin işğalına başladılar vә 626 ilәdәk onu hakimiyyәtlәri alrında saxladılar.
6 әsrdә Mәrkәzi vә Şәrqi Avropa xalqlarının yeni miqrasiya dalğası başladı. 5 әsrin sonunda lanqobardlar Elbanın yuxarı axarlarına yiyәlәnәrәk 526/527 illәrdә Vyanadan Akvinkәdәk olan torpaqları, 546 ildәn indiki Macarıstanın c.-q. әrazisini tutdular. 558 ildә Cәnub-Şәrqi Avropa çöllәrindә avarlar peyda oldu. 568 ildә onlarlan qobardlarla ittifaqda gepidlәrә qalib gәlәrәk, lanqobardların İtaliyaya (onun şm. vә mәrkәzi hissәlәrindә lanqobardların mәrkәzi Paviyada olan yeni krallıqları meydana gәldi) gedişindәn sonra bütün avarlar Orta Dunayboyuna sahib olaraq Avar xaqanlığını yaratdılar. Avarların ardınca Şәrqi Avropa çöllәrinә gәlәn türklәr 630 ilәdәk Dondan ş.-ә doğru olan torpaqları Türk xaqanlığının tәrkibinә qatdılar.
X.b.k. prosesini slavyan vә türk xalqlarının miqrasiyaları (o cümlәdәn Şәrqi Roma imperiyası әrazilәrinin bir hissәsinә) yekunlaşdırdı. Artıq 5 әsrdә slavyanlar (latın vә yunan mәnbәlәrinә görә sklavinlәr) Dneprdәn Oderә vә Polesyedәn Şәrqi Karpatönünәdәk (bax Praqa mәdәniyyәti) olan әrazilәri mәnimsәdilәr. Onlara yaxın qruplar Yuxarı Dneprboyudan indiki Estoniyanın c.-ş.-inә, Pskovşina vә Yuxarı Volqa axarlarında da mәskunlaşdılar (uzunsov kurqanlar mәdәniyyәti). Slavyanların digәr qrupları Desna vә Seym çayları hövzәsini (Koloçin mәdәniyyәti) tutdular, hәmçinin Ukraynanın meşә-çöl zonası boyunca indiki Moldovanın mәrkәzinәdәk (antlar) olan әrazilәrdә yayıldılar. 6 әsrin ortalarınadәk sklavinlәr Oderi keçәrәk (sonralar Elbayadәk olan әrazilәrdә tәdricәn mәskunlaşaraq) Pomoryeyә, Karpat çuxurunun şm.- ş.-i nә (ehtimal ki, lanqobardlarla razılaşma әsasında), Aşağı Dunay torpaqlarına doğru irәlilәdilәr. 520-ci illәrdәn sklavinlәr vә antların Balkan y-a-na hücumları mәlumdur. Sklavin qruplaşmalarının yürüşlәri 540–542, 548–551, 570-ci illәrin sonu – 580-ci illәrdә xüsusilә kütlәvi sәciyyә daşımışdır. Onlarla birlikdә, yaxud ayrı-ayrılıqda Balkan y-a-na Şәrqi Avropa köçәrilәri dә yürüşlәr etmişlәr, onların arasında 5 әsrdәn qәrbi türk qrupları (bax Protobul qarlar) üstün idi. Tәqr. 580-ci illәrdә slavyan qrupları artıq Fessaliyada, 7 әsrin birinci rübündә Qәrbi Balkanlarda, Alp d-rının cәnub vә şәrq hissәlәrindә yaşayırdılar (bax Serblәr, Xorvatlar, Slovenlәr vә b.). Sasanilәrlә bağlanmış sülh müqavilәsindәn (591) sonra bizanslıların slavyanlara vә avarlara qarşı başlanan әks-hücumu Foka (602) üsyanı vә Şәrqi Roma imperiyasının Dunay sәrhәdyanı әrazilәrindә hakimiyyәtinin zәiflәmәsilә nәticәlәndi.
7 әsrdә slavyanlar Peloponnesәdәk tayfa knyazlıqlarını – “sklaviniyalar” yaradaraq bütün Balkan y-a әrazisindә mәskunlaşdılar; onların bәzi qrupları Kiçik Asiyaya köçәrәk Kritә vә Cәnubi İtaliyaya yürüşlәr etdilәr. Ərәb istilalarının Bizansı zәiflәtmәsinә baxmayaraq, artıq 7 әsrin ikinci yarısından Balkan y-a-nın c.-unda Konstantinopolun hakimiyyәti bәrpa olundu.
7 әsrin ortalarından Şәrqi Avropa çöllәrindә yeni erkәn siyasi qurumlar (Böyük Bulqarıstan vә s.) meydana gәldi. 660–680-ci illәrdә xәzәrlәrin ekspansiyası nәticәsindә bulqarların bir qismi Balkanlara köçdü. Nәticәdә burada Birinci Bulqar çarlığı, Şәrqi Avropanın c.-unda isә Xәzәr xaqanlığı formalaşdı.
X.b.k.-nün başa çatması ilә Avropa, Asiya, Şimali Afrika, Yaxın vә Orta Şәrqdә miqrasiya proseslәri kәsilmәsә dә, onların ümumdünya tarixindә rolu dәyişdi.
X.b.k.-nün böyük tarixi nәticәlәri oldu. Roma imperiyası ilә bağlı olan sivilizasiya çox böyük sarsıntılara vә dağıntılara mәruz qaldı. Antik әnәnәlәrin әsas daşıyıcısı rolun da çıxış edәn Şәrqi Roma imperiyasında bu әnәnәlәr dәrin transformasiyalara mәruz qaldı (bax Bizans). Qәrbi Roma imperiyasının yerindә onun mәdәniyyәtinin elementlәrini mәnimsәmiş yeni siyasi qurumlar – “barbar krallıqları” orta әsrlәr vә Yeni dövr Avropa dövlәtlәrinin bünöv rәsini qoydular. Avropanın etnolinqvistik xәritәsini bir çox halda german vә slavyan xalqları müәyyәnlәşdirdilәr. Avrasiyanın türk, fin-uqor, İran, kelt vә digәr xalqlarının nisbәti vә onların mәskunlaşdığı әrazilәri xeyli dәyişdi. Avropa sivilizasiyası antik dövrlә vidalaşdı.
