XÁNTI-MANSİYSK – RF-dә şәhәr; Xantı-Mansi Muxtar Mahalı –Yuqranın inz. m. Əh. 96,9 min (2016). Əhalisinin sayına görә mahalın dördüncü şәhәridir. İrtış çayının sağ sahilindә port. Avtomobil yolları ilә Tümen vә mahalın digәr şәhәrlәri ilә әlaqәlidir. Beynәlxalq aeroport (2004 ildәn).
1931 ildә Ostyak-Voqul (1940 ildәn Xantı-Mansi) milli (1977–80 illәrdә muxtar) mahalının inz. mәrkәzi kimi salınmışdır. 1932 ilin fevralında Ostyak-Voqul adlandırılmış, 1936 ildәn fәhlә qәsәbәsi olmuş, 1940 ildә indiki adını almışdır. 1950 ildәn şәhәr vә rayon mәrkәzidir.
Samarovo rayonundakı taxtadan tikilmiş yaşayış evlәri (19 әsrin sonu – 20 әsrin әvvәllәri), yanğın qüllәsi (1934, 2002 ildә başqa yerә köçürülmüşdür), “Oktyabr” mәdәniyyәt sarayı (1977), Müq. Mәryәm kilsәsi (1996 –2000, memarlar N.Z.Kazakov vә V.N.Filippov), aerovağzal (2002), Yuqra Dövlәt Un-ti ansamblı (2001–03), Xalqlar dostluğu evi (2003), İrtış çayı üzәrindә körpü (2003–04), çay vağzalı (2004), şüşә çum formasında Rastabazar (2004–06), Şahmat akademiyasının binası (2010, Niderland memarı E. van Egerat) şәhәrin diqqәtәlayiq tikililәridir. Şöhrәt memorialı (1970), Yuqra torpağını kәşf edәnlәrә hәsr olunmuş abidә (2002),”Yuqranın tunc simvolu” (2005) var. Azәrb. geoloq F.K.Salmanova abidә (2010) qoyulmuşdur.
Ob-uqor tәtbiqi tәdqiqatlar vә işlәmәlәr in-tu (1991; 2005 ildәn indiki adı ilә), V.İ.Şpilman ad. regional yeraltı sәrvәtlәrdәn istifadә elmi-analitik mәrkәzi (1993), Ob Şimalı problemlәri üzrә mahal eksperimental ETİ (Mәrkәz; 1997), Yüksәk texnologiyalar texnoparkı vә kök hüceyrә bankına malik Yuqra hüceyrә texnologiyaları ETİ (hәr ikisi 2008) elmi müәssisәlәri; Tibb akademiyası (1994, indiki statusu 2009 ildәn), Yuqra un-ti (2001) vә digәr ali tәhsil müәssisәlәrinin filialları; Mәrkәzlәşdirilmiş şәhәr kitabxana sistemi (1994, 9 filialı) fәaliyyәt göstәrir.
Tәbiәt vә insan (1932, bina 1981–86; 1998 ildәn indiki adı ilә), Geologiya, neft vә qaz (1993, adı 1996 ildәn; bina 2000–03; 2003 ildә açılmışdır), “Torum Maa” açıq sәma altında etnoqrafiya (1987), Dövlәt rәssamlıq [2010; filialları – rәssam G.S.Rayşevin qalereya-emalatxanası (1996; bina 2005–11, mozaikalı fasad 2009), SSRİ xalq rәssamı V.A.İqoşevin ev-muzeyi (2001; bina 2001, memar Y.B.İngem)] muzeylәri var.
Teatrlar: “Günәş” (2002), kukla (2008). “Yuqra-klassik” konsert-teatr mәrkәzi (2001). 2008 ildә burada “Johannes Klais Orgelbau” alman firmasının orqanı quraşdırılmışdır. Mәrkәzin nәzdindә Yuqra nәfәs alәtlәri orkestri (2009), “Sibir Brass” mis nәfәs alәtlәri ansamblı (2004), “Yuqra solistlәri” vokal kvarteti (2012) vә s. fәaliyyәt göstәrir. “İstedadlı Şimal uşaqları üçün incәsәnәt mәrkәzi” internat kollecinin böyük vә kiçik konsert zalları (1997).
Hәr il “Od ruhu” Beynәlxalq kinematoqrafiya debütlәri (2003 ildәn), fin-uqor kollektivlәrinin regionlararası “Günәşlә yaşayanlar” (2014) vә iki ildәn bir “Bәyaz mәkan” mahal teatr (2004–10 vә 2016 ildәn) festivalları keçirilir.
Böyük idman mәrkәzidir. Müasir biatlon stadionunda (15 min yer) 2000 ildәn vaxtaşırı dünya kubokunun son mәrhәlәsi keçirilir; 2003 vә 2011 ildә dünya çempionatları keçirilmişdir. Kişilәr arasında şahmat üzrә Dünya kuboku (2005–11 illәrdә 4 dәfә), Ümumdünya şahmat Olimpiadası (2010), Qış Surdlimpiya Oyunları (2015) tәşkil olunmuşdur. “Yuqra” hokkey klubu (2006) Kontinental hokkey liqası oyunlarını eyniadlı arenada (2008, 5,5 min yer) keçirir.
X.-M. mahalın mühüm işgüzar mәrkәzidir: iri Rusiya banklarının, sığorta vә tikinti tәşkilatlarının, neft-qaz kompleksi (karbohidrogen xammalının kәşfiyyatı vә hasilatı, quyulara, avadanlıqlara servis xidmәti vә s. daxil olmaqla) sferasında çalışan şirkәtlәrin filiallarının ofislәri; tamlı mәhsullar sәnayesi müәssisәlәri fәaliyyәt göstәrir. Tikinti materialları istehsal olunur.
