XÁOS, y u n a n m i f o l o g i y a s ı, p o e z i y a s ı v ә f ә l s ә f ә s i n d ә – kosmosa qәdәrki vәziyyәt, ilkin sonsuz dәrinlik (yun. χάοϛ, χαίνω – açılmaq, әsnәmәk, ağzı açmaq, boş olmaq sözündәn); nizamsız ilkin maddә; sonlu, nizamlı kosmosun әksi. “X.” sözünә ilk dәfә Hesiodda rast gәlinir: “Hәr şeydәn öncә Xaos yarandı” (“Teoqoniya”); Hesioda görә, X. Geya, Tartar vә Erosla birlikdә mövcudatın ilkin әsaslarından biridir; X.-dan Ereb vә Gecә yarandı. X.-u yerlә, yaxud mәkanla eynilәşdirәn Aristotel qeyd edir ki, Hesiod X.-u ilk başlanğıc etmәkdә haqlı idi, çünki bütün şeylәr hardasa yerlәşmәlidir. Sonrakı yunan filosoflarında (mәs., Plotindә vә Sekst Empirikdә) “X.” sonsuz mәkan mәnasında da işlәnә bilirdi. Şairlәrdә X. bәzәn sadәcә zülmәti, Aristofanda göylә yer arasındakı
hava mәkanını bildirir. X. çox vaxt hәyatını başa vurmuş bütün canlıları әbәdi olaraq udan vә ölümün rәmzi olan yeraltı sonsuz dәrinlik Tartarla eynilәşdirilir (Platon).
X.-un dәrinlik, sonsuz mәkan, zülmәt vә hәr şeyi udan boşluq kimi hesioddan gәlmә yozumu ilә yanaşı, sokrataqәdәrki bәzi filosoflarda vә xüsusilә stoiklәrdә X.-un nizamsız ilkin maddә (ondan tәsadüf, yaxud hansısa nizamlayıcı qüvvәlәrin tәsiri nәticәsindә alәm yaranmışdır) kimi izahına da rast gәlmәk mümkündür. X.-dәrinlikdәn fәrqli olaraq, X.-ilkin maddә tam boş deyil (stoiklәrә görә, o, çox boşalmış maddәdir vә girdabın tәsirilә bәrkiyәrәk Kainatı әmәlә gәtirir) vә sәmәrәsiz dә deyil, hansısa yaradıcı potensiyaya malikdir; o, kosmosu qidalandıran ilkin maddәnin bir növ saxlanc yeridir.
