XÁRAKS (yun. Χάραζ, hәrfәn “payalardan çәpәr”) – Cәnubi Krımda Roma qalası. Avropanın ş.-indә әn ucqar qaladır. Klavdi Ptolemey tәrәfindәn qeyd olunur. İndiki Yalta ş.-ndәn ş.-dә, Ay-Todor burnunda yerlәşәn şәhәr yeri ilә eynilәşdirilir. Sah. tәqr. 6 hadır. 1837 ildәn tәdqiq edilir (P.İ. Köppen); böyük knyaz Aleksandr Mixayloviç (1896–1911), V.D.Blavatski (1931–32, 1935), L.V.Firsov (1963), K.K.Orlov (1977–85), V.İ. vә N.Q.Noviçenkovlar (2003–05) tәrәfindәn qazıntılar aparılmışdır. Tәqr. 2 әsrin üçüncü rübündә әsası qoyulmuş, tәqr. eramızın 3 әsrinin ortalarında tәrk olunmuşdur. X. Koşka burnundan Ayı dağadәk sahilboyu gәmiçiliyә nәzarәt etmişdir. Qarnizonu I İtalik vә XI Klavdi legionlarının hissәlәrindәn ibarәt idi. Bürclәri vә qapıları olan iki qala divarı, nimfey, termalar, benefisiarilәrin mәbәdgahı, gil tünglәrdәn su kәmәri vә s. tәdqiq olunmuşdur. İnşaat mәrhәlәlәri fәrqlәndirilir. Latın kitabәlәri, mehrablar, Artemidanın, Dionisin, Mitranın, Frakiya süvarisinin tәsvirlәri ilә relyeflәr, damğa vurulmuş kirәmit, mancanaq mәrmilәri, yazı lәvazimatı, Roma legionerlәri tәchizatının, әlbәsәlәrinin vә s.-nin detalları aşkar edilmişdir. X.
yaxınlığındakı nekropol, “kәnarda” izlәnilәn 3 әsr – tәqr. 4 әsrin sonuna (yaxud 5 әsrin әvvәllәrinә) aid meyityandırma adәti Roma dәfn әnәnәsini mәnimsәmiş yerli әhali, yaxud gәlmә germanlarla әlaqәlәndirilir.
