XARBİN – Şimal-Şәrqi Çindә şәhәr. Xeyluntszyan әyalәtinin inz. m. Əh. 9,6 mln. (2015). Mancuriya düzәnliyindә yerlәşir. Sunqari çayında port. İri avtomobil vә d.y.-rı qovşağı. Beynәlxalq aeroport (Taypin; 1979). Metropoliten (2013). Sunqari çayı üzәrindә kanat yolu.
Xarbin Böyük teatrı.
1115 ildә Szin imperiyasının ilk hökmdarı Vanyan Aquda indiki X.-dәn 30 km c.- ş-dә 1153 ilәdәk paytaxt (1173 ildәn paytaxtlardan biri) olmuş, Çingiz xanın dövründә monqollar tәrәfindәn dağıdılmış Xueynin (Şanszin) ş.-nin әsasını qoydu. 1897 ildә X. rayonu Şәrqi Çin dәmir yolunun (ŞÇDY) vә Mancuriyada rus tәsirinin idarәetmә mәrkәzi olacaq şәhәr kimi seçildi. İnşasına 1898 ildә başlanıldı. 1917 ilәdәk X. әhalisi 100 min nәfәri (tәqr. 40 min nәfәr rus; Çin icması ikinci yeri tuturdu) ötdü. Rusiyada Oktyabr çevrilişindәn (1917) sonra rus mühacirәtinin mәrkәzlәrindәn biri olan X.-ә 100 mindәn çox mühacir gәldi (ŞÇDY-nin 1924 ildә sovet-Çin mülkiyyәtinә keçmәsi mühacirlәrin bir qisminin oranı tәrk etmәsinә sәbәb oldu). 1926 ildә “xüsusi şәhәr” statusunu alan X. 1931–32 illәrәdәk, Mancuriyanın Yaponiyanın hakimiyyәtinә keçmәsinәdәk geniş muxtariyyәtә malik idi. 1935 ildә SSRİ ŞÇDY-dakı payını Yaponiyaya satdıqdan sonrarusların tәqr. 100 min nәfәri X.-dәn SSRİ-yә qayıtdı. 1945 ilin avqustunda sovet qoşunları tәrәfindәn tutulan X.-in idarәçiliyi 1946 ilin aprelindә Çin Kommunist Partiyasının nümayәndәlәrinә verildi. X.-in rus icması faktiki olaraq mövcudluğunu itirdi, bәzilәri hәbs olunaraq SSRİ-yә aparıldı, digәrlәri könüllü geri qayıtdı (onları da hәbs vә ya sürgün gözlәyirdi), çoxu digәr ölkәlәrә getdi. “Mәdәni inqilab” (1966–76) gedişindә X.-dә ruslardan qalan tikililәrin çoxu dağıdıldı. X. ağır sәnayenin mühüm mәrkәzlәrindәn birinә çevrildi.
Şәhәrin mәrkәzindә 20 әsrin 1-ci rübünә aid tikililәr, o cümlәdәn sinaqoq (1909, hazırda konsert zalı), pravoslav (1930; 1932) kilsәlәri, buddist (1921–24) vә konfusiçi (1926–29) mәbәdlәri saxlanılmışdır. Digәr tikililәr: Ağac heykәltәraşlığı muzeyi (2013), Mәdәni mәrkәz (2015) binaları; daşqınlarla mübarizәyә hәsr olunmuş xatirә stelası (1958).
Xarbindә buz festivalı.
Mühüm elm-tәhsil mәrkәzidir. Baytarlıq (1948; ölkәdә ilk profilli ETİ), Qaynaq (1956), Texniki mexanika vә s. olmaqla 130-dan çox ETİ; Texnologiya in-tu (1920), Tibb (1926), Xeyluntszyan (1941), Şimal-Şәrq K.T. (1948), Elm vә Texnologiya (1950), Pedaqoji (1951), Mühәndislik (1953) un-tlәri, Xeyluntszyan Çin Tәbabәti (1954) un-ti vә s.; Xeyluntszyan әyalәt kitabxanası (1962; Şәrqi Çin dәmir yolunun tarixinә dair foto vә şәkil kolleksiyası); Xeyluntszyan әyalәt (diyarşünaslıq; 1954), Xeyluntszyan әyalәt elmi-texniki (2003) vә s. muzeylәr; Böyük opera (1959; 2015 ildәn Mәdәni mәrkәzin binasında) vә dram (1957) teatrları; Xeyluntszyan akrobatlar truppası (buz üzәrindә); simfonik orkestr (1908; ölkәdә әn qәdim) fәaliyyәt göstәrir. Hәr il beynәlxalq buz vә qar festivalı (1963 ildәn; 1985 ildәn bәrpa olunmuşdur) keçirilir. Zoopark (2004), “Günәş adası” (“Polarland” qütb okeanariumu vә s.), Uşaq (uşaq dәmiryol xәtti ilә, 1956) parkları, o cümlәdәn Amur pәlәnglәri safari-parkı (1986; tamaşaçıların istifadәsinә 1996 ildә verilmişdir, 500-dәn çox pәlәng).
