XARƏZMİ Əbu Abdulla Mәhәmmәd ibn Musa (tәqr. 783, Xivә – tәqr. 850, Bağdad) – Orta Asiya riyaziyyatçısı, astronom, coğrafiyaçı, ensiklopediyaçı alim. Əsas әsәrlәri: “әl-Kitab әl-müxtәsәr fu hucab әl-cәbr vәl-müqabilә” (“Cәbr vә müqabilinin hesab lanması haqqında qısa kitab”), “Kitab әl-hicab әl-hind” (“Hind hesabı haqqında kitab”), “Zic”, “Kitab sura al-ard” (“Yerin mәnzәrәsi haqqında kitab”) vә s. X. dövrün hakim idealist görüşlәrinә qarşı çıxaraq, tәbii-elmi fәaliyyәti ilә mütәrәqqi ictimai fәlsәfi tәfәkkürә yol açdı. Əsәrlәrindә dәrin materialist, dialektik ünsürlәr var. “Astronomiya sәnәtinә Xarәzminin müqәddәmәsi” nin 4-cü kitabında deyilir: “Bütövlәrlә (rәqәmlәr) vә mötәrizәlәrlә tanış olarkәn, hәndәsi fiqurların uyğunluğunu vә mütәnasibliyini bilmәk lazımdır; onların kömәyilә astronomiya elmindә kәşflәri tapıb sübut etmәk olar”. Şeylәrin mahiyyәti – tәbiәtin tәkcә vә ikiyә bölünmәsi dә onlardan törәyir. Alәmdә hәr şey belәdir – tәbiәtcә bütün dәyişmәz vә cansız (tәkcәdәndir), digәrindә isә – dәyişәn vә canlı... Belәcә alәm dәyişmәz vә dәyişәn mahiyyәtdәn yaranmışdır. Hәrçәnd hәr şey әkslikdәn ibarәtdir, bununla yanaşı daim ahәngdarlıq saxlanır.
X.-nin әsәrlәri dünyәvi elmlәrin islam dinindәn asılı olmadan inkişafına tәkan verdi. Onun elmi müvәffәqiyyәtlәri orta әsrlәrdә dinә vә sxolastik fәlsәfәyә zәrbә endirdi. 12 әsrdә “Cәbr vә müqabili...” әsәri әrәbcәdәn latıncaya tәrcümә edildikdәn sonra hind say sistemi Avropada tanındı. Əsәrdә cәbr riyaziyyatın sәrbәst bölmәsi kimi şәrh edilmiş, 1 vә 2 dәrәcәli tәnliklәrin hәlli vә cәbri kәmiyyәtlәrlә әmәllәrin qaydası verilmiş, hәdlәrin tәnliyin bir tәrәfindәn digәrinә әks işarә ilә köçürmәsi әmәliyyatı “әl cәbr” adlandırılmışdır. Əsәr uzun müddәt Avropa ölkәlәrindә әsas dәrslik kimi istifadә edilmişdir. x2 + a = bx tәnliyinin iki kökü olduğunu göstәrmişdir. Onun әsәrlәrindә π әdәdi üçün π = 22/7 = 3,1416, yaxud π = 
qiymәtinә rast gәlinir. Alqoritm sözü X.-nin latınca adından götürülmüşdür. YUNESKO-nun qәrarı ilә 1983 ildә X.-nin anadan olmasının 1200 illik yubileyi beynәlxalq miqyasda qeyd edilmişdir.
qiymәtinә rast gәlinir. Alqoritm sözü X.-nin latınca adından götürülmüşdür. YUNESKO-nun qәrarı ilә 1983 ildә X.-nin anadan olmasının 1200 illik yubileyi beynәlxalq miqyasda qeyd edilmişdir.
