XARİCİ SEKRESİYA – sekresiya növü; bu zaman, vәzinin sekreti axacaqlar vasitәsilә ya dәri vә selikli qişa sәthinә, ya da boşluğa (mәdә, bağırsaq, burun-udlaq vә s.) ifraz olunur. Mәdәaltı vәzi, qara ciyәr, hәzm yolları vәzilәri, tüpürcәk, süd, cinsiyyәt, göz yaşı, tәr vә piy vәzilәri, eyni zamanda, burun-udlağın, traxeyaların, bronxların, orta qulağın selikli qişasının vәzilәri xarici sekretor funksiyaya malikdir. X.s.-da ifraz olunan mәhsulların kömәyilә qida hәzm olunur, digәr sekretlәr orqanların vә toxumaların qorunmasını, növün artmasını vә s. tәmin edir.
X.s. orqanizmә lazım olmayan metobolizm mәhsullarının (ekskresiya) xaric olunması üçün vasitә kimi yaranmışdır. Orqanizmin sonrakı tәkmillәşmәsi X.s. vәzilәrinin ixtisaslaşması – xüsusi sekretlәr (hәzm sekretlәrinin bir hissәsi, gözyaşı mayesi, piy vә süd vәzilәri sekreti) hasiletmә qabiliyyәtinin inkişaf etmәsi ilә müşayiәt olunmuşdur. Dәri sәthinә açılan X.s. vәzilәri (süd vә piy vәzlәri istisna olmaqla), әsasәn, ekskretor funksiyanı yerinә yetirir. Mәhsullarını boşluğa ifraz edәn X.s. vәzilәri (burun-udlaq, traxeya, bronx vәzilәrindәn başqa), әsasәn, sekretor funksiyaya malikdir. Lakin, belә bölgü şәrtidir, çünki, sekretin tәrkibi, elәcә dә, vәzin fizioloji әhәmiyyәti dәyişә bilәr.
X.s. vәzilәrinin membranları bәzi maddәlәri seçici keçiricilik vә aktiv ötürmә qabiliyyәtinә malik olduğundan (bax, Bioloji membranlar, İonların ötürülmәsi), X.s. vәzilәrinin sekreti qanın tәrkibindәn asılıdır. Qana yad maddәlәr düşürsә, yaxud plazmanın tәbii komponentlәrinin miqdarı artırsa, onlar vәzin sekreti ilә ifraz olunur. Yod, ağır metalların duzları, bәzi preparalar (serqozin, antibiotiklәr, boyalar vә b.) belә, xaric olunur. Onların sekretdә yüksәk qatılığı vәzin patoloji dәyişikliyinә (şişkinlik, iltihab, hipertrofiya) sәbәb ola bilәr. Boyaların (konqorot, metilen abısı) mәdә vәzilәri ilә ekskresiyasının müalicәsi, bu vәzilәrin vәziyyәtinin qiymәtlәndirilmәsindә diaqnostik üsul kimi istifadә olunur.
Vәzili hüceyrәlәrin membranının seçici keçiriciliyi vә onların aktiv maddәlәri ötürmәk qabiliyyәti bir sıra X.s. vәzilәrinin sekretinin mәnşәyini onların tәrkibinә daxil olan, hәm hüceyrәnin vәzili aparatı ilә hasil olan maddәlәrin (mәs., mәdәnin fundal vәzilәrinin pepsinogeni), hәm dә, qandan sekretә hazır vәziyyәtdә keçәn komponentlәrin (öd turşuları, albumin vә s.). olması ilә izah etmәk olar. Rekresiya qanda olan profermentlәrin (zimogenlәrin) X.s. vәzilәrinin xüsusi ifrazetmә halıdır. Belә ki, mәdәnin pilorik hissәsinin pepsino geni, mәdәnin amilaza vә lipazası rekretor mәnşәyә malikdir.
Bir sıra X.s. vәzilәri bütün ömür boyu fasilәsiz (hәzm, piy, tәr, gözyaşı), digәrlәri isә müәyyәn fizioloji vәziyyәtlә әlaqәdar dövri (süd, cinsiyyәt) fәaliyyәt göstәrir. X.s. vәzilәrinin aktivliyinin dәyişmәsi spesifik vә qeyri-spesifik tәsirlәrin nәticәsindә baş verir. Spesifik tәsirlәrә, bu vәzilәr üçün adekvat olan qıcıqlandırıcılar aiddir (mәs., qida qәbulu zamanı hәzm vәzilәrinin, әmizdirmә zamanı süd vәzilәrinin sekresiyasının artması vә s.). Qeyri-spesifik tәsirlәr bütün orqanizmdә baş verәn dәyişik liklәrlә әlaqәdardır (fiziki iş zamanı hәzm vәzilәrinin sekresiyasının dәyişmәsi, emosional gәrginlik zamanı tәr ifrazının artması vә s.).
X.s. vәzilәrinә müntәzәm tәsir–sinir (mәrkәzi sinir sistemi – vegetativ sinir sistemi) vә humoral (mәrkәzi sinir sistemi endokrin vәzilәr – biol. aktiv maddәlәrin qana ifrazı) yollarla baş verir vә sonda, sekretin ifrazı intensivliyinin dәyişmәsi vә onun keyfiyyәt tәrkibi, eyni zamanda, vәzilәrin qanla tәchizatı vә s. ilә özünü göstәrir.
