XARİZMA (yun. χάρισμα, χαρίσματος –bәrәkәt, ilahi hәdiyyә), s o s i o l o g i y a d a – ruhani, dini, yaxud siyasi liderә onun ardıcılları tәrәfindәn aid edilәn qeyri-adi, nadir keyfiyyәtlәrin vә qabiliyyәtlәrin mәcmusu. “X.” anlayışı M.Veberin [leqal-rasional vә әnәnәvi hakimiyyәtlә yanaşı, legitim hakimiyyәtin ideal tiplәrindәn biri kimi xarizmatik hakimiyyәt (bax Legitimlik)] vә E.Trölçin әsәrlәrindә işlәnib irәli sürülmüşdür.
Rәhbәrә pәrәstiş, itaәt, emosional bağlılıq (çox vaxt qorxunun müşayiәti ilә) qismәn şüuraltında kök salmış vә son dәrәcә affektiv tәbiәtә malik göstәrişlәrdir.
Müxtәlif tarixi situasiyalarda xarizmatik lider rolunda peyğәmbәrlәr, xalq qәhrәmanları, görkәmli sәrkәrdәlәr, dövlәt xadimlәri, islahatçılar, inqilab rәhbәrlәri vә b. çıxış etmişlәr. Xarizmatik liderin fәaliyyәti kütlәnin “ümumi sәfәrbәrliyi”nin mühüm sosial-psixoloji mәnbәlәrindәn biridir.
X.-nın liderin fәrdi keyfiyyәtlәri ilә bağlılığı onun varisә avtomatik ötürülmәsini problematik edir. Liderin yaratdığı sosial vahid (hәrәkat, tәşkilat, birlik, partiya vә s.) hәr hansı daxili, yaxud xarici sәbәbdәn parçalanmadığı tәqdirdә tәdricәn bürokratlaşdırma, sәmәrәlәşdirmә vә şәxssizlәndirmә proseslәri ilә müşayiәt olunan institusionallaşma (X.-nın adilәşmәsi) mәrhәlәsinә keçir. Belәliklә, xarizmatik hakimiyyәt әnәnәvi, yaxud leqal-rasional hakimiyyәt vә ya onların çoxsaylı kombinasiyaları istiqamәtindә inkişaf edir. Xarizmatik nüfuz tәlim, yaxud hәrәkat banisinin şәxsiyyәtindәn qismәn ayrılır vә ümumilikdә kollektiv struktura keçir; bu zaman X.-nın daşıyıcısı şәxsiyyәt deyil, qrup, yaxud institut (mәs., partiya, dini icma vә s.) olur.
