XÁRKOV – Ukraynada şәhәr. Xarkov vil.-nin mәrkәzi. Əh. 1,5 mln. (2017; aqlomerasiyada 2,1 mln.). Əhalisinin sayına görә ölkәnin ikinci (Kiyevdәn sonra) şәhәri. Orta Rusiya yüksәkliyinin c.-unda, Uda, Lopan, Xarkov çaylarının qovuşduğu yerdәdir. Mühüm nәql. qovşağı. Beynәlxalq aeroport. Metropoliten (1975). Kanat yolu (1971).
Xarkov şәhәrindәn görünüş.
1650-ci illәrdә salınmışdır. 1655–56 illәrdә tikilmiş qala Sloboda Ukraynasının әsas mәrkәzlәrindәn birinә çevrilmişdir. Sloboda Ukraynası (1764–80, 1796–1835) vә Xarkov (1780–96, 1835–1925; 1796 ilәdәk Xarkov canişinliyi) quberniyalarının mәrkәzi idi. 19 әsrin ikinci yarısından iri sәnaye mәrkәzi kimi inkişaf etmişdir. 1879–82, 1905–08 illәrdә müvәqqәti Xarkov gen.-qubernatorluğu mövcud olmuşdur. Birinci dünya müharibәsi illәrindә X. Rusiya imperiyasının qәrb quberniyalarından sәnaye vә tәhsil müәssisәlәrinin tәxliyә mәrkәzinә çevrilmişdi.
1917 il dekabrın 23-dә sovet hakimiyyәti qurulmuşdur. 1917 il dekabrın 24–25-dә şәhәrdә 1-ci Ümumukrayna sovetlәr qurultayı keçirilmiş, RSFSR-in tәrkibindә paytaxtı Xarkov olan Ukrayna Xalq Sovet Respublikasının (UXSR) yaradılması elan edilmişdir. 1918 ilin yanvar–mart aylarında X. RSFSR-in tәrkibindә Donetsk-Krivoy Roq Sovet Respublikasının paytaxtı idi. 1918 ilin aprelindәn noyabrınadәk alman qoşunlarının işğalı altında olmuşdur. 1918 ilin sonlarından Ukrayna direktoriyasının nәzarәtindә idi. 1919 ilin yanvarında Qırmızı ordu hissәlәri, iyunun 25-dә denikinçilәr, dekabrın 12-dә Qırmızı ordu tәrәfindәn tutulmuşdur. 1919–34 illәrdә Ukrayna SSR-in paytaxtı idi. Böyük Vәtәn müharibәsi (1941–45) gedişindә, 1941 il oktyabrın 24-dә alman qoşunları tәrәfindәn zәbt edilmişdir. Xarkov әmәliyyatı (1943) nәticәsindә avqustun 23-dә azad edilmişdir. 1991 ilәdәk SSRİ-nin әn böyük (1,6 mln. nәfәrdәn çox) vә sәnaye cәhәtdәn әn inkişaf etmiş şәhәrlәrindәn biri olmuşdur. 20 әsrin sonu – 21 әsrin әvvәllәri üçün әhali sayının vә sәnayenin xeyli azalması sәciyyәvidir.
Blaqoveşeniye baş kilsәsi.
Şәhәrin baş planlarına әsasәn radial planlaşdırılması 1768, 1785 (1787 ildә dәqiqlәşdirilmişdir) vә 1838 illәrdә aparılmışdır. Ukrayna barokkosu üslubunda baş kilsә (1689) ilә birlikdә Pokrov monastırı (1726, 1922 ildә bağlanmış, 1992 ildә bәrpa olunmuşdur), qubernator sarayı (1768–76, memarlar M.Tixmenev, İ.M.Vilyanov), Uspeniye baş kilsәsi (1771–83; memar Y.A.Vasilyev), dram teatrı (1840–41, memar A.A.Ton, 1893 ildә yenidәn tikilmişdir), rus-Bizans üslubunda 18 әsr kilsәlәri, Mavritaniya üslubunda sinaqoq (1912–13, memar Y.Q.Gevirs) vә s. saxlanılmışdır.
Modern üslubunda keçmiş Tacir bankı (1910–13, memarlar N.V.Vasilyev, A.İ. Rjepişevski), rәssamlıq mәktәbi (1911–12, memar K.N.Jukov), Kәndli evi (1912, memar B.N.Korniyenko), neoklassisizm üslubunda Tibb cәmiyyәtinin (1911–13, memar A.N.Beketov), Cәnub dәmiryolları idarәsinin (1912–14, memar A.İ.Dmitriyev) binaları, A.A.Yuzefoviçin imarәti (1913, memar A.İ.Qoroxov), “Salamandra” cәmiyyәtinin gәlir evi (1914–15, memar N.N.Veryovkin) tikilmişdir. 1920–30-cu illәrdә konstruktivizm üslubunda yaşayış qәsәbәlәri salınmış, yataqxanalar, Mәrkәzi poçtamtın binası (1927–29, memar A.Q. Mordvinov), Dәmiryolçuların mәdәniyyәt
sarayı (1928–32, memar Dmitriyev), Dzerjinski meydanı ansamblı (hazırda Azadlıq meydanı; layihә 1925, memar S.S.Serafimov; ansamblın inşası 1950-ci illәrdә başa çatmışdır) inşa edilmişdir. 2-ci dünya müharibәsindәn sonra şәhәr 1948 (memar A.M.Kasyanov) vә 1956 (A.Q.Krıkin) illәrin baş planına әsasәn yenidәn qurulmuşdur. Dәmiryol vağzalı (1947–52, memarlar B.S.Mezentsev, Q.İ.Voloşin vә b.), Dәmiryol Nәqliyyatı Mühәndislәri İn-tu (1950–55), “Ukrayna” (1963) kino-konsert zalı, Çariçә Müq. Tamara kilsәsi (2012–13) tikilmişdir. T.Q.Şevçenkoya abidә qoyulmuşdur (1935, memar M.Q.Manizer). Şöhrәt memorialı (1977) var.
Ölkәnin әn mühüm elm vә tәhsil mәrkәzlәrindәn biridir: Ukrayna EA-nın bir neçә bölmәsi (o cümlәdәn maşınqayırma problemlәri, monokristallar, radiofizika vә elektronika in-tları) vә Tibb EA-nın in-tları, “Xarkov fizika-texnika in-tu” Milli elmi mәrkәzi, “Ukrayna metallurgiya sәnayesi “Enerqostal” elmi-texniki mәrkәzi” (hәr ikisi 1928 ildәn), V.T.Zaytsev ad. ümumi vә tәcili cәrrahiyyә in-tu (1930), Ukrayna qaz ETİ – UkrNİİqaz (1959). V.N.Karazin ad. [tәrkibindә bir sıra ETİ; muzeylәr – tәbiәt, arxeologiya vә etnoqrafiya (hәr ikisi 1807 ildә) vә s.; Botanika bağı (1804); Mәrkәzi elmi kitabxana – ölkәdә әn iri kitab xanalardan biri], Q.S. kovoroda ad. pedaqoji (hәr ikisi 1804 ildәn), tibb (1805), әczaçılıq (1812), V.V.Dokuçayev ad. aqrar (1816 ildә Varşava yaxınlığında K.t. in-tu kimi yaradılmışdır; X.-da 1914 ildәn), X. politexnik (1885), S.A. Kuznets ad. iqtisad (1912), İ.P.Kotlyarevski ad. incәsәnәt (1917), Y.Mudrı ad. hüquq (1920), N.Y.Jukovski ad. aerokosmik “Xarkov aviasiya in-tu” (1930) vә s. un-tlәr, milli vә dövlәt akademiyaları, bir sıra in-tlar (o cümlәdәn Ukraynanın aparıcı ali mәktәblәrinin filialları) fәaliyyәt göstәrir. V.Q.Korolenko ad. dövlәt elmi (1886; ölkәnin әn iri kitab xanalarından biri), vilayәt elmi universal (1951), K.S.Stanislavski ad. musiqi-teatr (1955) vә s. kitabxanalar, X. vil. dövlәt arxivi (1926), N.F.Sumtsov ad. tarix (1920), rәssamlıq (1935), teatr kuklaları (1954) vә әdәbiyyat (1988) muzeylәri var.
Xarkov opera vә balet, uşaq vә gәnclәr (1920), T.Q.Şevçenko ad. dram (1922; 1926 ildәn X.-da), musiqili komediya (1929, 2006 ildәn akademik), A.S.Puşkin ad. rus dram (1933), V.A.Afanasyev ad. kukla (1939) teatrları, vilayәt filarmoniyası (1929; tәrkibindә Akademik simfonik orkestr, 1929; V.S.Palkin ad. akademik xor, 1980 vә s.), Orqan vә kamera musiqisi filarmonik evi (1986; Uspeniye baş kilsәsindә; “Rieger-Kloss” Çexiya firmasının orqanı) fәaliyyәt göstәrir. “Xarkov assambleyaları” klassik musiqi (1991, adı 1992 ildәn, hәr il), “Xarkov baxianası” orqan vә kamera musiqisi (1986, adı 2002 ildәn), “Sergey Raxmaninov vә Ukrayna mәdәniyyәti” (1999 ildәn, hәr il) beynәlxalq festivalları, “Kurbalesiya” qeyri-dövlәt teatrları festivalı (2003 ildәn, hәr il); V.V.Kraynev ad. gәnc pianoçular (1992, 2 ildәn bir), İ.A.Alçevski ad. (Xarkov vә Alçevskdә; ilk dәfә 1999 ildә X.-da) beynәlxalq müsabiqәlәr keçirilir. Sirk (1883, 1974 ildәn indiki binasında), Y.A.Qaqarin ad. planetari (1957), zoopark (1896, ölkәdә әn qәdimi), delfinari (2009) var.
Eyniadlı futbol klubunun (1925; 1988, SSRİ kubokunun sahibi, dәfәlәrlә Ukrayna çempionatının mükafatçısı) çıxış etdiyi “Metallist” vil. idman kompleksindә (40 mindәn artıq yer) futbol üzrә Avropa çempionatının oyunları keçirilmişdir (2012); Georgi Kirpa ad. “Lokomotiv” idman sarayında (5 min yer) eyniadlı voleybol (1973; 1978 il SSRİ çempionatının bürünc mükafatçısı; dәfәlәrlә Ukrayna çempionu vә Ukrayna kubokunun sahibi) vә mini-futbol (1991; 2 dәfә Ukrayna çempionu) klubları ev oyunları keçirir.
Xarkov. Taras Şevçenkonun abidәsi.
H. ölkәnin ikinci mühüm iqtisadi vә sәnaye mәrkәzidir. Aparıcı sahәsi çoxsahәli maşınqayırmadır. İri müәssisәlәri V.A.Malışev ad. nәql. maşınqayırması (teplovozlar, tırtıllı vә tәkәrli texnika, o cümlәdәn tanklar vә s.), S.Orconikidze ad. traktor (traktorlar, ağır yol-tikinti vә hәrbi texnika, dәmirçipreslәmә avadanlığı; Ukrayna-Finlandiya müştәrәk taxılbiçәn kombayn istehsalı), “Turboatom” (İES vә AES-lәr üçün buxar turbinlәr, vә digәr energetika avadanlıqlarının dünya üzrә aparıcı istehsalçılarından biri), “Energotyajmaş” (İES vә AES-lәr üçün turbogeneratorlar, ağır sәnaye avadanlıqları üçün elektrik mühәrriklәri vә s.), “Ukrelektromaş” (elektrik mühәrriklәri vә elektrik nasosları), elektromexaniki (metallurgiya vә mәdәn sәnayesi üçün avadanlıqlar), T.Q.Şevçenko ad. cihazqayırma (telefon stansiyaları, telekommunikasiya, mühafizә vә siqnalizasiya vasitәlәri vә s.), “Yujkabel” (kabel mәhsullarının әn iri milli istehsalçısı), Xarkov dövlәt aviasiya-istehsal müәssisәsi (müxtәlif tәyyarә tiplәri), maşınqayırma FED (aviaraket-kosmik texnikası üçün yanacaq- vә hidro-tәnzimlәyici aparatura), “Xartron”, “Kommunar” Birliyi, (hәr ikisindә – raket-kosmik texnikası üçün idarәetmә sistemi), Q.İ.Petrovski ad. velosiped, podşipnik (d.y. nәql. üçün mәhsulların ölkәdә yeganә istehsalçısı), vaqon tәmiri, avtomobil tәmiri z-dları. Digәr müәssisәlәr: zәrgәrlik, koks, ağac emalı vә kanat istehsalı z-du. Əczaçılıq, tikiş vә tamlı mәhsullar (o cümlәdәn çayqablaşdırma f-ki, dondurma istehsalı, qәnnadı mәmulatları) sәnayesi. Bir neçә İES (әn irisinin gücü 540 MVt). Xidmәt sferasının aparıcı sektorları: administrativ (korporativ idarәetmә dә daxil olmaqla; X.-da bir sıra iri kommersiya banklarının mәnzil-qәrargahları, Cәnub d.y. idarәi vә s. yerlәşir), bank-maliyyә (o cümlәdәn “Ukrayna” universal birjası, 1995), nәql.-logistika, ticarәt, elm, tәhsil vә sәhiyyә.
