XELATLAR (yun. χηλή − qısqac) − mәrkәzi atomu vә ya ionu eyni zamanda polidentant liqandın (xelatlaşdırıcı vә ya xelat әmәlә gәtirәn reagentin) iki vә ya daha çox donor atomları ilә әlaqәsi olan kompleks birlәşmәlәr; nәticәdә bir vә ya bir neçә tsikl qapanır (mәs., Pt2+-nin etilen diaminlә kompleksi, formul I). X-ın әn geniş vә mühüm sinfi metalların xelat komplekslәridir (metalxelatlar). X.-ın xüsusi növü olan kompleksdaxili birlәş mәlәrdә eyni bir liqand kompleksәmәlәgәtirici ilә hәm elektron cütü vasitәsilә, hәm dә donor-akseptor rabitәsi ilә birlәşib (mәs., Cu2+ qlitsi nat, II). Ən cox yayılmış xelat әmәlә gәtirәn liqandlar − kompleksonlar, üzvi reagent lәr (mәs., oksixinolin), makrohete rotsik lik birlәşmәlәrdir (kraun-efirlәri, kriptandlar vә s.).
X.-ın stabilliyi monodental liqandların әmәlә gәtirdiklәri analoqları ilә müqayisәdә daha yüksәkdir. Koordinasiya birlәşmәlәrinin davamlılığı nı müәyyәn edәn ümumi faktorlarla (mәrkәzi ionun vә liqandın koodinasiya olunmuş donor atomlarının tәbiәti) yanaşı X.-da әmәlәgәlәn tsikldәki atomların sayı vә xelat liqandının donor atomları arasındakı körpüdә çoxqat rabitәlәrin olması mühüm rol oynayır.
X.-ın әmәlә gәlmәsi, kimyәvi elementlәrin analizi, ayrılması vә maskalanmasında, suyun cod luğunun azal dılması, әrpin lәğv edilmәsi, metal sәthlәrin tәmizlәnmәsi, metalların (Pb, Pu) orqanizmdәn çıxardılması vә s. üçün istifadә olunur. X. (mәs., xlorofillәr) biokimyәvi proseslәrdә әhәmiyyәtli rol oynayır.
