XÉMNİTS (Chemnitz) – Almaniyanın ş.-indә, Saksoniya federal әrazisindә şәhәr. Əh. 245,8 min (2020). Əh.-nin sayına vә iqt. әhәmiyyәtinә görә Saksoniyanın üçüncü şәhәri, Xemnits–Svikkan konurbasiyasının mәrkәzlәrindәn biridir. Filizli dağların şm. öndağlıqlarında yerlәşir. İri nәql. qovşağıdır: X.-dә Drezden vә Erfurtu birlәşdirәn avtomobil yolları, 5 sürәtli federal avtomobil yolu, Drezden–Svikkan d.y. magistralı, bir sıra yerli әhәmiyyәtli yollar kәsişir; X. ilә Leypsiq arasında yüksәk sürәtli qatarlar işlәyir. X.-dәn c.-da Xemnits-Yansdorf aerodromu var.
1143 ildәn ticarәt imtiyazlarına malik benediktçilәr monastırı yaxınlığında keçirilәn yarmarkanın yerindә, tәqr. 1160 ildә mәskәn kimi meydana gәlmişdir. Yaxınlığındakı çayın adı ilә adlandırılmışdır. 1216 ildә ilk dәfә şәhәr (civitas) kimi qeyd olunmuş, tәqr. 1264 ildә şәhәr divarları ilә әhatәlәnmişdir. 1254–90 illәrdә, sonralar 1308 ildәn Vettinlәrin (15 әsrin sonlarından bu sülalәnin Albrextlәr qolunun) mülklәrinә daxil idi. 14 әsrdәn Filizli dağlardan keçәn nәqliyyat yollarında mühüm ticarәt mәrkәzlәrindәn biri vә Saksoniyanın sәnәtkarlıq vә manufaktura toxuculuq istehsalının iri mәrkәzlәrindәn biri, 1470 ildәn sonra hәmçinin mәdәn metallurgiya mәrkәzi olmuşdur. 1539 ildә X.-dә Reformasiya keçirilmişdir. 1546–55 illәrdә X.-in burqo mistri G.Aqrikola idi. Otuzillik müharibәnin (1618–48) gedişindә şәhәr böyük dağıntılara mәruz qalmış, Şimal müharibәsi (1700–21) vә Yeddiillik müharibә (1756–63) zamanı dәfәlәrlә xarici qoşunlar tәrәfindәn tutulmuş vә yüksәk mәblәğdә tәzminat ödәmәyә mәcbur edilmişdir. 19 әsrin әvvәllәrindәn sәnaye inqilabı gedişindә Almaniyanın, әsasәn, toxuculuq istehsalı üzrә ixtisaslaşmış (“Saksoniya Mançesteri”) aparıcı sәnaye mәrkәzlәrindәn biri olmuş, X. әtrafında kontinental Avropanın әn iri toxuculuq sәnayesi rayonlarından biri formalaşmışdır. X.-i Riza (1852), Svikkau (1858), Drezden (1869) vә Leypsiq (1872) ilә birlәşdirәn d.y. xәtlәrinin çәkilmәsi şәhәrin sәnaye cәhәtdәn inkişafına böyük tәkan vermişdir. 1944 il vә 1945 ilin fevral–mart aylarında Britaniya vә ABŞ HHQ-nin intensiv bombardmanına mәruz qalmış, nәticәdә şәhәrin mәrkәzi tamamilә mәhv edilmiş, digәr hissәlәrindәki binaların 2/3-i dağıdılmışdır. 1945 ildәn Almaniyanın sovet işğalı zonasına, 1949 ildәn Almaniya Demokratik Resp.-nın tәrkibinә daxil olan X. 1952 ildәn eyniadlı dairәnin inz. m. idi. 1953–90 illәrdә Karl-MarksŞtadt adlanırdı. 1990 ildәn AFR-in Saksoniya federal әrazisinin tәrkibindәdir.
Xemnits şәhәrindәn görünüş.
Yaşıl zonalar qarışıq tikililәr radial-dairәvi planlıdır. Memarlıq abidәlәri arasında Müq. İakov kilsәsi (son qotika dövrü üç nefli bazilikası, 14 әsrin 2-ci yarısı), Köhә ratuşa (1496–98), Qırmızı bürc (şәhәr divarlarının bir hissәsi ilә, 12–13 әsrlәr) diqqәtәlayiqdir. 19 әsrin sonlarından şәhәr intensiv inkişaf etmişdir (fabrik binaları; Şokken univermağı, 1929–30, memar E.Men delzon). 1990-cı illәrdәn X.-in mәrkәzi his sәsindә geniş tikinti işlәri aparılır.
X. iri tәhsil vә ETTKİ mәrkәzidir. X. texniki un-ti (1836 ildә Kral sәnaye mәktәbi kimi әsası qoyulmuşdur; 1986 ildәn indiki statusu ilә); X-in aparıcı elmi tәdqiqat müәssisәlәri – Fraunqofer Cәmiyyәtinin 2 in-tu (sәnaye texnologiyaları sahәsindә ETTKİ), mexatronika vә sensor texnikası in-tları, Saksoniya toxuculuq sәnayesi ETİ; tәbiyyat tarixi (1868), alman oyunlar (әsası 1986 ildә Hamburqda qoyulmuşdur, X.-dә 1994 ildәn), Saksoniya sәnaye (1991), Saksoniya dәmir yol, Saksoniya avtomobil, Saksoniya federal әrazisi arxeologiya (keçmiş “Şokken” ticarәt kompleksindә) muzeylәri var. X.-in incәsәnәt kolleksiyalarına (1920) müasir incәsәnәt, Van de Velde (memarlıq) vә şәhәr tarixi muzeylәri daxildir. Yeni Saksoniya qalereyası (1990) var.
X. şәhәr teatrına (1909) opera (1925; 1945 ildә dağıdılmış vә 1951 ildә yenidәn bәrpa olunmuşdur), balet, dram, kukla teatrları daxildir. R.Şuman ad. Dövlәt filarmonik orkestri (1833, indiki adı 1983 ildәn); “Collegium instrumentale” qәdim vә kilsә musiqisi ansamblı (1956); Saksoniya hәvәskar simfonik orkestri (1961) fәaliyyәt göstәrir. Motsart (1992 ildәn), caz (1993 ildәn) beynәlxalq musiqi festivalları, hәr il avtomobil sәrgisi, bәdii yarmarka, “Şlingel” uşaq filmlәri festivalı vә s. keçirilir.
X.-dә trek vә avtomobil yollarında velo yürüş üzrә dünya çempionatı (hәr ikisi 1960 ildә), ağır atletika üzrә Avropa çempionatı (1986) keçirilmişdir. “Xemnitser” futbol klubu (1966 ildә yaradılmışdır; “Ander Gellertştrasse” stadionu, 1934 ildә açılmışdır, 15 min yer), “Şportforum Xemnits” (1926; 18,5 min yer) vә “Xemnits” buz idman növlәri mәrkәzi (1958; tәqr. 4 min yer) fәaliyyәt göstәrir.
İqtisadiyyatının müasir strukturunda xidmәt sferası üstünlük tәşkil edir. Şәrqi Almaniyanın informasiya texnologiyaları sahәsindә aparıcı şirkәtlәrindәn biri “ITServices and Solutions GmbH” (IBM korporasiyasının törәmә firması) mәnzilqәrargahı X.-dә yerlәşir. Əsas sәnaye sahәlәri maşınqayırma vә metal emalıdır. 19 әsrdә şәhәrin maşınqayırma z-dlarında, әsasәn, toxuculuq avadanlıqları buraxılırdı; 20 әsrdә lokomotiv, velosiped, motosikl, avtomobil üçün ehtiyat hissәlәri, metalkәsәn dәzgah, optik cihaz vә kimya sәnayesi üçün avadanlıqların istehsalı, hәmçinin elektrotexnika sәnayesi inkişaf etmişdir. Almaniyanın “Volkswagen” konserninin әn iri motorqayırma z-dlarından biri (“Sachsen GmbH, Motorenfertigung Chemnitz” müәssisәsi) X.-dә tikilmişdir. X. ölkәnin toxuculuq maşınqayırmasının mühüm mәrkәzlәrindәn biridir: “Terrot GmbH” (Almaniyada trikotaj maşınlarının әsas istehsalçısı) şirkәtinin müәssisәlәri vә mәnzil-qәrargahı, “KARL MAYER Malimo Textilmaschinenfabrik GmbH” şirkәtinin müәssisәlәri vә idarә heyәti burada yerlәşir. X. dәzgahqayırma mәrkәzidir; “Union Werk zeugmaschinen GmbH” (әsasәn, burğu vә frez dәzgahları istehsal edir) sahәnin Almaniyada fәaliyyәt göstәrәn әn qәdim (1852 ildәn) müәssisәsidir. 20 әsrin sonu – 21 әsrin әvvәllәrindә X. vә әtrafında radioelektronika sәnayesi (“Siemens AG Chemnitz”) sürәtlә inkişaf etmişdir.
X. Almaniyanın yüngül sәnaye mәrkәzlәrindәn biridir. Tikiş sәnayesi (“Bruno Banani Underwear GmbH” vә s. müәssisәlәr) inkişaf etmişdir. Kimya sәnayesi X.– Svikau regionunun yüngül sәnayesi ilә sıx әlaqәlidir, süni vә sintetik lif, boyaq maddәlәri, hәmçinin әczaçılıq mәhsullarının istehsalı üzrә ixtisaslaşmışdır. Poliqrafiya, ağac emalı, mebel, tamlı mәhsullar (içki istehsalı) sәnayesi müәssisәlәri var; çinisaxsı qablar, oyuncaqlar vә musiqi alәtlәri buraxılır.
