XƏLƏC DİLİ, x a l a c d i l i – xәlәclәrin dili. Türk dillәrinә mәnsubdur. Əsasәn, İranda vә Əfqanıstanda yayılmışdır. Bu dildә danışanların sayı tәqr. 42 min nәfәrdir (2000). Tәdqiqatçıların çoxu (V.F.Minorski, M.Müqәddәm, F.Zeynalov vә b.) X.d.- ni Azәrb. dilinin dialekti sayır. Lakin onu müstәqil dil, hәtta xüsusi qrup hesab edәnlәrdә (G.Dörfer) var. X.d.-ndә qәdim oğuz ünsürlәri mühafizә edilmişdir. H samitinin sözün әvvәlindә çox işlәnmәsi (ay-hay, üzüm-hüzüm vә s.); sözün әvvәlindә d-t (dil-til, diş-tiş, dağ-tağ), sözün ortasında yd (quyruq-qudruq, ayaq-adaq) әvәzlәnmәsi; qәdim q ünsürünün (qazan-qazqan, siçan-siçqan), sözün әvvәlindә y samitinin qalması (il-yil, ürәk-yürәk, iti-yiti) X.d.-nin sәciyyәvi xüsusiyyәtlәrindәndir. X.d.-ndә isimlәr vә sifәtlәr arasındakı fәrq zәif ifadә olunmuşdur. Hal şәkilçilәri ahәng qanununa tabe olur. Feillәrin növ, zaman, tәrz vә inkar göstәricilәri var. Saylar türk dilindәdir, lakin bәzәn “sәksәn” vә “doxsan” әvәzinә onların fars ekvivalentlәri işlәdilir. Cümlәdә söz sırası “mübtәda + tamamlıq + xәbәr” şәklindәdir. Tәyin edәn tәyin olunandan әvvәl gәlir. Leksikasında türk sözlәri üstünlük tәşkil edir, lakin fars dilindәn vә qonşu türk dillәrindәn (mәs., Azәrb. dilindәn) alınma sözlәr dә var.
Əd.: Z e y n a l o v F. Türk dillәrinin tәsnifi vә “xalac dili qrupu” mәsәlәsi. ADU-nun Elmi әsәrlәri (dil vә әdәbiyyat seriyası), 1972, № 3; y e n ә o n u n, Об одном “древнем тюркском языке” в Среднем Иране. “Советская тюркология”, 1972, № 6; D o e r f e r G., T e z c a n S. Folklore-Texte der Chalad sch. Wiesbaden, 1994.
