XƏRÇƏNGKİMİLƏR, x ә r ç ә n g l ә r (Crustacea) – onurğasız heyvanların buğum ayaqlılar tipinin yarımtipi; әvvәllәr sinif olmuşdur, başqa bir sistematikaya görә müstәqil tip hesab olunur. Molekulyar biol. tәdqiqatların nәticәlәrinә әsasәn X. hәşәratlara (sistemlәrdәn birindә bunların ikisi Pancrustacea qrupunda birlәşdirilir) yaxındır. X. qazıntı halında Kembridәn mәlumdur. X.-dә 2 cüt antenaları (bığcıqlar) var: ön (antenulalar) vә arxa (antenalar), ön әtraflar xüsusi quruluşludur, әksәr hallarda onlar ikişaxәlidir, bәzәn sonradan bir şaxәli olur. Müasir növlәrin böyük әksәriyyәti su heyvanlarıdır. Bәdәnlәri (uz. mm-dәn 80 sm-ә qәdәr) buğumludur, bir qayda olaraq, baş, döş vә qarıncığa ayrılır. Müxtәlif X.-dә döş vә qarıncıqdakı buğumların sayı, әtrafların quruluşu fәrqlidir. Əksәr X.-dә başın arxa kәnarı vә döşün bir hissәsi vә ya hamısı yuxarıdan vә yanlardan qalxan, ikitaylı çanaq vә ya yarımsilindr formasına malik karapaksla örtülmüşdür. X.-in özünәmәxsüs iki baş tipi var: 1) protosefalona (ilkin baş) akron (antenullalara malik baş pәri) vә aparıcı antenaları daşıyan buğum aiddir; o qnatosefalonla (birlәşmiş çәnә buğumları ilә) mütәhәrrik birlәşmişdir; 2) sinsefalon (mürәkkәb baş) bütöv baş kapsulu olub, akrondan vә müvafiq antenaları, üst çәnәlәri (mandibulalar) vә 2 cüt alt çәnәlәri (maksilullalar vә maksillalar) daşıyan 4 baş buğumundan ibarәtdir. Cüt çıxıntılar – antenullalar vә antenalar – qoxu vә ya hәrәkәt funksiyasını yerinә yetirir; antenalar vә ağız orqanları (mandibulalar, maksilullalar vә maksillalar) şәklini dәyişmiş ikişaxәli әtraflardır. Başın üzәrindә mürәkkәb fasetli gözlәr (çox vaxt saplaqlar üzәrindә) vә ya tәk sürfә gözlәri (naupliar gözlәr) yerlәşmişdir, bәzilәrindә onların hәr ikisi birlikdә rast gәlinir. Çox zaman baş vә 1–2 vә ya bir neçә döş buğumu birlәşib bir şöbә – başdöş әmәlә gәtirir; döş buğumlarının ön әtrafları şәklini dәyişәrәk qidanın xırdalanması vә ağıza ötürülmәsindә iştirak edәn çәnәayaqlara çevrilir. Döş vә qarın әtrafları quruluşuna vә yerinә yetirdiklәri funksiyalara görә fәrqlәnir, onlar yerimә vә üzmә әtraflarına, tәnәffüs orqanlarına vә cinsiyyәt orqanlarının törәmәlәrinә çevrilә bilir. Ən primitiv X.-dә döş ayaqları hәrәkәtә, tәnәffüsә vә qidanı tutmağa xidmәt edir. Daha yüksәk inkişaf etmişlәrdә isә bu funksiyaları müxtәlif buğumların әtrafları yerinә yetirir. Yalnız ali xәrçәngkimilәrdә olan qarıncıq ayaqları tәnәffüsә, cütlәşmәyә, yumurtaları daşımağa, nadir hallarda isә üzmәyә xidmәt edir. Qarın әtraflarının sonuncu cütü (uropodlar) әksәr X.-dә lövhә vә yarpaq formasında olur vә qarıncığın sonunda olan anus pәrini – telsonla birlikdә quyruq üzgәcini әmәlә gәtirir. Telson üzәrindә şaxәlәnmiş әlavә çıxıntı – furka (çәngәlcik) ola bilәr. Tәnәffüs әtrafların çıxıntıları olan qәlsәmәlәr vasitәsilә hәyata keçir, bәdәn örtüklәri nazik olan xırda X. bütün bәdәn sәthilә tәnәffüs edir . Qan-damar sistemi qapalı deyil; ürәk bәdәnin bel tәrәfindәdir. Bağırsağın ön şöbәsi, adәtәn, xitin dişciklәr şәklindә olan xırdalayıcı aparatla, orta şöbәsi cüt yan çıxıntıları – hәzm divertikulları ilә tәchiz olunmuşdur. İfrazat orqanları antenal vәzilәr vә ya maksilyar vәzilәrdir. Sinir sistemi udlaq -әtrafı halqa vә qarın sinir zәncirilә tәmsil olunur. Müvazinәt orqanları statosistlәrdir. Müxtәlifcinsiyyәtli heyvanlardır, hermofrodit olanları da var. Mayalanma xaricidir: erkәklәr içәrisindә spermotozoidlәr olan kapsulanı (spermataforu) dişilәrin cinsiyyәt dәliyinin yaxınlığına yapışdırırlar. Dişilәr çox vaxt yumurtaları öz üzәrindә gәzdirirlәr. Bәzi növlәrә partenogenez xasdır. Əksәr növlәr dә inkişaf metamorfozladır. Yumurtadan altıayaqlı sürfә (nauplius) çıxır vә hәr qabıq dәyişmә zamanı bir cüt әtraf әlavә edәrәk böyüyür; bәzәn sürfәlәrin (mәs., yengәclәrdә zoea sürfәsinin) inkişafının birinci mәrhәlәsi yumurta qişasının örtüyü altında gedir, belә olan halda onlar inkişafın son mәrhәlәsindә suya düşürlәr.
50 mindәn çox növü mәlumdur. Bәdәn vә әtrafların buğumlara ayrılma tipindәn asılı olaraq X. ali xәrçәngkimilәrә, qәlsәmә ayaqlılara, maksillopodlara (kürәkayaqlılar, bığayaqlılar, arqulyuslar vә s.), çanaqlı xәrçәnglәrә, remipedlәrә, sefalokaridlәrә ayrılır. X., buğumayaqlıların dәnizlәr dә hakimlik edәn qrupudur, onlar şirin su hövzәlәri vә quruya da uyğunlaşıblar. Tәkhüceyrәli orqanizmlәrlә, detritlә, çoxhü ceyrәli heyvanlar vә bitkilәrlә qidalanırlar, bәzilәri leşyeyәndir; parazit növlәri dә var. X. planktonun әsas kütlәsini vә bәzәn dә bentosun çox hissәsini tәşkil edir. Bәzi X. helmintlәrin (enli lentqurdun, riştanın, başıtikanlıların vә s.) aralıq sahiblәridir. Bir çox X. (mәs., krevetkalar, lanqustlar, omarlar, çay xәrçәngi) vәtәgә vә çoxaltma obyektlәridir. TTEMBİ-nın “Qırmızı Kitab”ına 3160 növ, Azәrbaycanın Qırmızı Kitabına 1 növ (çay xәrçәngi) daxil edilmişdir.
Əd.: Р у п п е р т Э.Э., Ф о к с Р.С., Б а р н с Р.Д. Зоология беспозвоночных. М., 2008. Т. 3: Членистоногие; Д о г е л ь В.А. Зоология беспозвоночных. 9-е изд. М., 2011.
