XƏTLƏR ÜZRƏ YETİŞDİRMƏ – k.t. heyvanlarının zavod cinslәri ilә aparılan damazlıq işlәri sistemi. Bir sıra nәsillәrin әn yaxşı törәdicilәrinin qiymәtli keyfiyyәtlәrinin sәmәrәli istifadәsinә әsaslanır.
Xәttin yaradılması üçün nәslinә, xәtbaşçısına görә daha qiymәtli törәdicilәr ayrılır, cütlәşdirilmәsindәn arzuolunan tip vә mәhsuldarlıq әldә edilәn, onlara uyğun әn yaxşı anaclar seçilir; sonra bu nәsildәn әn yaxşı törәdicilәrini, bunlardan isә xәttin davamçılarını ayırırlar (hәmçinin, törәmәlәrin qiymәtlәndirilmәsi әsasında). Aparıcı törәdicidәn (xәtti davam etdirәndәn) alınmış erkәk cinsin nәsillәrini yenidәn qiymәtlәndirib vә onlardan 3–6 nәsil әrzindә xәttin yeni davamçılarını ayırırlar vә i a. Xәttә başlanğıc vermiş valideyn fәrdlәrin irsi tәsirini güclәndirmәk üçün orta-qohumluq da cütlәşdirmәyә müraciәt edirlәr (bax İnbridinq). X.ü.y. zamanı törәmәlәrin kömәyi ilә, qiymәtli anaclardan (bu xәttin genofondunu zәnginlәşdirir) da geniş istifadә edilir, hәmçinin, törәdici üçün yaxşı anac seçilmәsini asanlaşdıran anac ailәlәri ilә işlәr aparılır. Daha uğurlu uyuşan xәtarası çarpazlaşma (krosslar) da tәtbiq edilir. X.ü.y. cinsin genetik cәhәtdәn biri-birinә bәnzәmәyәn qruplara ayrılmasına sәbәb olur, nәticәdә cinsin mürәkkәb strukturu yaranır vә onun fasilәsiz olaraq millәşmәsitәmin edilir. İlk dәfә X.ü.y. 18 әsrdә at cinslәrinin yetişdirilmәsindә tәtbiq edilmişdir.
Quşçuluqda X.ü.y.-nin heyvandarlığın başqa sahәlәrindәn bәzi fәrqlәri vardır; 3– 5 nәsil әrzindә mәqsәdyönlü seçmә ilә yaradılmış inbred xәtlәrin alınmasından (yәni qapalı populyasiya) ibarәtdir. Uyğunluğa görә sistematik olaraq yoxlanılan inbred xәtlәrin çarpazlaşdırılması ilә hibrid quşlar alınır.
