Azərbaycan Milli Ensiklopediyası
ABCÇDEƏFGĞHIX
XI CİLD (HİNDİSTANDA XALQ ÜSYANI - XMELNİTSKİ )
    XƏTLİ SƏTH
    XƏTLİ SƏTH – bir parametrdәn asılı düz xәtlәr çoxluğundan yaranan sәth. Düz xәttin (d o ğ u r a n ı n) hәr hansı xәtt (y ö n ә l d i c i) üzrә hәrәkәti nәticәsindә alınır. X.s. iki növdür: a ç ı l a b i l ә n X.s. vә ç ә p  x ә t l i sәth.
    Açıla bilәn X.s. bükülmә vasitәsilә müstәviyә düzlәndirilir. İstәnilәn açıla bilәn sәth ya silindr, ya konus, ya da hәr hansı L fәza әyrisinә toxunanların hәndәsi yeridir (şәkil 1). L әyrisi açıla bilәn sәthin q a y ı t m a t i l i adlanır. Bu tili B nöqtәsindә kәsәn P müstәvisi açıla bilәn sәthi ABC әyrisi üzrә kәsir. Açıla bilәn sәth onunla xarakterizә edilir ki, onun hәr hansı doğuranının müxtәlif nöqtәlәrindә bu sәthә toxunan müstәvinin vәziyyәti dәyişmir, yәni açıla bilәn X.s.-in bütün toxunan müstәvilәr çoxluğu birparametrli ailә tәşkil edir. Başqa sözlә desәk, açıla bilәn X.s. bir para metrdәn asılı müstәvilәr ailәsinin qurşayanıdır.
                                   Şәkil 1.

    Çәp X.s.-dә onun hәr hansı doğuranının müxtәlif nöqtәlәrindәki toxunan müstәvilәrin vәziyyәti müxtәlifdir. Toxunma nöqtәsini doğuran boyunca hәrәkәt etdirdikdә toxunan müstәvi hәmin doğuran әtrafında fırlanır. Toxunma nöqtәsi doğuranı tam keçdikdә toxunma müstәvisinin fırlanma bucağı 180° olur. Hәr doğuran üzәrindә elә nöqtә var ki, bu nöqtәdә bölünmüş doğuranın hәr iki hissәsi üçün toxunan müstәvinin fırlanma bucağı 90° olur. Bu nöqtә (şәkil 2-dә O nöqtәsi) doğuranın mәrkәzi adlanır. O nöqtәsi vә hәmin doğuranın hәr hansı digәr O′ nöqtәsindә sәthә toxunan müstәvilәr arasındakı bucağın tan gensi OO′ mәsafәsi ilә mütәnasibdir. X.s.-in әyriliyinin mütlәq qiymәti doğuranın mәrkәzindә әn böyük qiymәtinә çatır, doğuran boyunca mәrkәzdәn uzaqlaşdıqda isә qiymәti azalır. Doğuranların mәrkәzlәrinin çoxluğu sıxılma xәtti adlanır. Biri digәrinin üzәrinә bükülә bilәn X.s.-lәri bir-birinin üzәri ilә elә sürüşdürmәk mümkündür ki, sürüşmә prosesindә onlar ortaq doğurana malik olsun. X.s.-lәrin mexanizmlәr nәzәriyyәsinә tәtbiqi buna әsaslanır.

                                 Şәkil 2.

“Azərbaycan” xüsusi cildi (Az)“Azərbaycan” xüsusi cildi (rus)I CİLDII CİLDIII CİLDIV CİLDV CİLDVI CİLDVII CİLDVIII CİLDIX CİLDX CİLDXI CİLD
Sərlövhə: Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, “Azərbaycan” xüsusi cildi (Azərbaycan dilində)
Nəşriyyat: "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi
Nəşr yeri: Bakı
Nəşr ili: 2007
ISBN: 978-9952-441-01-7
Səhifələrin sayı: 881
Sərlövhə: Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, “Azərbaycan” xüsusi cildi (rus dilində)
Nəşriyyat: "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi
Nəşr yeri: Bakı
Nəşr ili: 2012
ISBN: 978-9952-441-01-7
Səhifələrin sayı: 881
Sərlövhə: Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, I CİLD
Nəşriyyat: "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi
Nəşr yeri: Bakı
Nəşr ili: 2009
ISBN: 978-9952-441-02-4
Səhifələrin sayı: 608
Sərlövhə: Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, II CİLD
Nəşriyyat: "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi
Nəşr yeri: Bakı
Nəşr ili: 2010
ISBN: 978-9952-441-05-5
Səhifələrin sayı: 604
Sərlövhə: Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, III CİLD
Nəşriyyat: "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi
Nəşr yeri: Bakı
Nəşr ili: 2011
ISBN: 978-9952-441-07-9
Səhifələrin sayı: 604
Sərlövhə: Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, IV CİLD
Nəşriyyat: "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi
Nəşr yeri: Bakı
Nəşr ili: 2013
ISBN: 978-9952-441-03-1
Səhifələrin sayı: 608
Sərlövhə: Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, V CİLD
Nəşriyyat: "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi
Nəşr yeri: Bakı
Nəşr ili: 2014
ISBN: 978-9952-441-10-9
Səhifələrin sayı: 592
Sərlövhə: Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, VI CİLD
Nəşriyyat: "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi
Nəşr yeri: Bakı
Nəşr ili: 2015
ISBN: 978-9952-441-11-6
Səhifələrin sayı: 608
Sərlövhə: Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, VII CİLD
Nəşriyyat: "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi
Nəşr yeri: Bakı
Nəşr ili: 2016
ISBN: 978-9952-441-12-3
Səhifələrin sayı: 608
Sərlövhə: Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, VIII CİLD
Nəşriyyat: "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi
Nəşr yeri: Bakı
Nəşr ili:
ISBN:
Səhifələrin sayı:
Sərlövhə: Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, IX CİLD
Nəşriyyat: "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi
Nəşr yeri: Bakı
Nəşr ili: 2019
ISBN: 978-9952-441-17-8
Səhifələrin sayı: 600
Sərlövhə: Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, X CİLD
Nəşriyyat: "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi
Nəşr yeri: Bakı
Nəşr ili 2020
ISBN: 978-9952-441-18-5
Səhifələrin sayı: 600
Sərlövhə: Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, XI CİLD
Nəşriyyat: "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi
Nəşr yeri: Bakı
Nəşr ili: 2024
ISBN: 978-9952-441-20-8
Səhifələrin sayı: 600
HİNDİSTANDA XALQ ÜSYANI – XMELNİTSKİ 
    XƏTLİ SƏTH
    XƏTLİ SƏTH – bir parametrdәn asılı düz xәtlәr çoxluğundan yaranan sәth. Düz xәttin (d o ğ u r a n ı n) hәr hansı xәtt (y ö n ә l d i c i) üzrә hәrәkәti nәticәsindә alınır. X.s. iki növdür: a ç ı l a b i l ә n X.s. vә ç ә p  x ә t l i sәth.
    Açıla bilәn X.s. bükülmә vasitәsilә müstәviyә düzlәndirilir. İstәnilәn açıla bilәn sәth ya silindr, ya konus, ya da hәr hansı L fәza әyrisinә toxunanların hәndәsi yeridir (şәkil 1). L әyrisi açıla bilәn sәthin q a y ı t m a t i l i adlanır. Bu tili B nöqtәsindә kәsәn P müstәvisi açıla bilәn sәthi ABC әyrisi üzrә kәsir. Açıla bilәn sәth onunla xarakterizә edilir ki, onun hәr hansı doğuranının müxtәlif nöqtәlәrindә bu sәthә toxunan müstәvinin vәziyyәti dәyişmir, yәni açıla bilәn X.s.-in bütün toxunan müstәvilәr çoxluğu birparametrli ailә tәşkil edir. Başqa sözlә desәk, açıla bilәn X.s. bir para metrdәn asılı müstәvilәr ailәsinin qurşayanıdır.
                                   Şәkil 1.

    Çәp X.s.-dә onun hәr hansı doğuranının müxtәlif nöqtәlәrindәki toxunan müstәvilәrin vәziyyәti müxtәlifdir. Toxunma nöqtәsini doğuran boyunca hәrәkәt etdirdikdә toxunan müstәvi hәmin doğuran әtrafında fırlanır. Toxunma nöqtәsi doğuranı tam keçdikdә toxunma müstәvisinin fırlanma bucağı 180° olur. Hәr doğuran üzәrindә elә nöqtә var ki, bu nöqtәdә bölünmüş doğuranın hәr iki hissәsi üçün toxunan müstәvinin fırlanma bucağı 90° olur. Bu nöqtә (şәkil 2-dә O nöqtәsi) doğuranın mәrkәzi adlanır. O nöqtәsi vә hәmin doğuranın hәr hansı digәr O′ nöqtәsindә sәthә toxunan müstәvilәr arasındakı bucağın tan gensi OO′ mәsafәsi ilә mütәnasibdir. X.s.-in әyriliyinin mütlәq qiymәti doğuranın mәrkәzindә әn böyük qiymәtinә çatır, doğuran boyunca mәrkәzdәn uzaqlaşdıqda isә qiymәti azalır. Doğuranların mәrkәzlәrinin çoxluğu sıxılma xәtti adlanır. Biri digәrinin üzәrinә bükülә bilәn X.s.-lәri bir-birinin üzәri ilә elә sürüşdürmәk mümkündür ki, sürüşmә prosesindә onlar ortaq doğurana malik olsun. X.s.-lәrin mexanizmlәr nәzәriyyәsinә tәtbiqi buna әsaslanır.

                                 Şәkil 2.

ABCÇDEƏFGĞHIX
    XƏTLİ SƏTH
    XƏTLİ SƏTH – bir parametrdәn asılı düz xәtlәr çoxluğundan yaranan sәth. Düz xәttin (d o ğ u r a n ı n) hәr hansı xәtt (y ö n ә l d i c i) üzrә hәrәkәti nәticәsindә alınır. X.s. iki növdür: a ç ı l a b i l ә n X.s. vә ç ә p  x ә t l i sәth.
    Açıla bilәn X.s. bükülmә vasitәsilә müstәviyә düzlәndirilir. İstәnilәn açıla bilәn sәth ya silindr, ya konus, ya da hәr hansı L fәza әyrisinә toxunanların hәndәsi yeridir (şәkil 1). L әyrisi açıla bilәn sәthin q a y ı t m a t i l i adlanır. Bu tili B nöqtәsindә kәsәn P müstәvisi açıla bilәn sәthi ABC әyrisi üzrә kәsir. Açıla bilәn sәth onunla xarakterizә edilir ki, onun hәr hansı doğuranının müxtәlif nöqtәlәrindә bu sәthә toxunan müstәvinin vәziyyәti dәyişmir, yәni açıla bilәn X.s.-in bütün toxunan müstәvilәr çoxluğu birparametrli ailә tәşkil edir. Başqa sözlә desәk, açıla bilәn X.s. bir para metrdәn asılı müstәvilәr ailәsinin qurşayanıdır.
                                   Şәkil 1.

    Çәp X.s.-dә onun hәr hansı doğuranının müxtәlif nöqtәlәrindәki toxunan müstәvilәrin vәziyyәti müxtәlifdir. Toxunma nöqtәsini doğuran boyunca hәrәkәt etdirdikdә toxunan müstәvi hәmin doğuran әtrafında fırlanır. Toxunma nöqtәsi doğuranı tam keçdikdә toxunma müstәvisinin fırlanma bucağı 180° olur. Hәr doğuran üzәrindә elә nöqtә var ki, bu nöqtәdә bölünmüş doğuranın hәr iki hissәsi üçün toxunan müstәvinin fırlanma bucağı 90° olur. Bu nöqtә (şәkil 2-dә O nöqtәsi) doğuranın mәrkәzi adlanır. O nöqtәsi vә hәmin doğuranın hәr hansı digәr O′ nöqtәsindә sәthә toxunan müstәvilәr arasındakı bucağın tan gensi OO′ mәsafәsi ilә mütәnasibdir. X.s.-in әyriliyinin mütlәq qiymәti doğuranın mәrkәzindә әn böyük qiymәtinә çatır, doğuran boyunca mәrkәzdәn uzaqlaşdıqda isә qiymәti azalır. Doğuranların mәrkәzlәrinin çoxluğu sıxılma xәtti adlanır. Biri digәrinin üzәrinә bükülә bilәn X.s.-lәri bir-birinin üzәri ilә elә sürüşdürmәk mümkündür ki, sürüşmә prosesindә onlar ortaq doğurana malik olsun. X.s.-lәrin mexanizmlәr nәzәriyyәsinә tәtbiqi buna әsaslanır.

                                 Şәkil 2.



Əlaqə
Bakı, Yasamal rayonu, H.Cavid pr., 111, AZ1143
(+99412) 539 71 58, (+99412) 539 71 59
(+99412) 538 47 67
Copyright © 2017 AMEA İnformasiya Texnologiyaları İnstitutu