XƏTTİ SÜRƏTLƏNDİRİCİ – 1) e l e k t r o n l a r ı n x ә t t i s ü r ә t l ә n d i r i c i s i – elektromaqnit sahәlәrinin tәsirilә elektronların sürәtlәnәrәk düzxәtli trayektoriya ilә hәrәkәt etdiyi qurğu; pozitronlarında sürәtlәndirilmәsi üçün istifadә olunur. Bu qurğuların yaranması yüksәk gәrginliklәrin alınması üçün texnikanın inkişafı ilә bağlıdır. Bir neçә mln. V gәrginlik almağa imkan verәn ilk qurğu – rezonans transformatoru 1896 ildә N.Tesla tәrәfindәn yaradılmış vә patentlәşdirilmişdir. 1919 ildә İsveçrә fiziki H.Qreynaher (H.Greinaher) gәrginliklәrin toplanması sxemi üzrә işlәyәn ilk kaskadlı generatoru qurmuşdur; burada kondensator dәsti diodlar sistemi vasitәsilә dәyişәn cәrәyan mәnbәyindәn yüklәnirdi. 1931 ildә amer. fiziki R.Van de Qraaf (R.Van de Graaff) 80 kV-adәk gәrginlik almağa imkan verәn ilk elektrostatik generatoru yaratdı. 1960-cı illәrin ortasında güclü yüksәkgәrginlikli impuls texnikasının inkişafı ilә әlaqәdar sürәtlәndirmә texnikasında yeni istiqamәt – bir neçә MA cәrәyanlı yüklü zәrrәciklәr dәstәsinin alınması imkanı meydana çıxdı. 20 әsrin sonun da yüksәkkeçiricilikli rezonatorların daxil olduğu sürәtlәndirici sistemlәrdәn geniş istifadә olunmağa başlandı. Belә sistemlәr rezonatorların qızmasına sәrf olunan güc itkisinin qarşısını almağa imkan verdi. Birbaşa tәsirli sürәtlәndiriclәr, xәtti induksiya sürәtlәndiricilәri, yüksәktezlikli rezonanslı sürәtlәndiricilәr olur. Birbaşa tәsirli elektrostatik sürәtlәndiricilәrdә yüksәk gәrginlik yaratmaq üçün yük yüksәkvoltlu elektroda izolәedici lentlә nәql edilir. Elektron dәstәsini yaradan elektron topu yüksәk voltlu elektrodda yerlәşdirilir. Elektronlar xüsusi vakuum kamerasında (sürәtlәndirmә borusunda) sürәtlәnir. Yüksәk tezlikli rezonanslı sürәtlәndiricilәrin sürәtlәndirici sistemi bir vә ya ardıcıl yerlәşdirilmiş bir neçә bölmәdәn ibarәt olur. Dünyada әn böyük (21 әsrin әvvәllәri üçün) elektronların X.s. Stanfordda (ABŞ) yerlәşir; uz 3,2 km-dir, hәm elektronları, hәm dә pozitronları 50 GeV-adәk sürәtlәndirir. Elektronların X.s.-lәri әsasında yüklü zәrrәcik dәstәlәrinin enerjisi 1 TeV vә yüksәk olan xәtti kollayder layihәlәri işlәnir. 2) p r o t o n l a r ı n x ә t t i s ü r ә t l ә n d i r i c i s i – elektromaqnit sahәlәrinin tәsiri ilә sürәtlәnәn protonlar düzxәtli trayektoriya ilә hәrәkәt etdiyi qurğu; ionların da sürәtlәndirilmәsi üçün istifadә olunur. İki әsas növu – birbaşa tәsirli sürәtlәndiricilәr (vә ya yüksәkvoltlu sürәtlәndiricilәr; konstruksiyası elektronların yüksәkvoltlu xәtti sürәtlәndiricilәrinә analojidir) vә yüksәk tezlikli rezonanslı sürәtlәndiricilәr tәtbiq olunur. 1932 ildә C.Kokroft vә E.Uolton gәrginliklәrin toplanması sxemi әsasında protonların X.s.-ni qurmuşdular. Bu sürәtlәndiricidә onlar ilk süni nüvә reaksiyasını (700 keV enerjiyәdәk sürәtlәndirilmiş protonlar vasitәsilә litium nüvәsinin parçalanmasını) hәyata keçirdilәr. 1932 ildәn sürәtlәndiricilәr nüvә fizikasında geniş tәtbiq olunmağa başlandı. Yüksәktezlikli rezonanslı sürәtlәndiricilәrin inkişafı nüvә silahının işlәnilmәsi ilә bağlıdır: tәbii uranı sürәtlәndirilmiş prontonlar (vә ya deytronlar) dәstәsi ilә şüalandıraraq plutonium alınması nәzәrdә tutulurdu. Müasir protonların X.s.-ndәn proton sinxrotronları üçün hissәciklәrin injektoru kimi istifadә olunur.
Azərbaycan Milli Ensiklopediyası
“Azərbaycan” xüsusi cildi (Az)“Azərbaycan” xüsusi cildi (rus)I CİLDII CİLDIII CİLDIV CİLDV CİLDVI CİLDVII CİLDVIII CİLDIX CİLDX CİLDXI CİLD
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, “Azərbaycan” xüsusi cildi (Azərbaycan dilində) |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2007 |
| ISBN: | 978-9952-441-01-7 |
| Səhifələrin sayı: | 881 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, “Azərbaycan” xüsusi cildi (rus dilində) |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2012 |
| ISBN: | 978-9952-441-01-7 |
| Səhifələrin sayı: | 881 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, I CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2009 |
| ISBN: | 978-9952-441-02-4 |
| Səhifələrin sayı: | 608 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, II CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2010 |
| ISBN: | 978-9952-441-05-5 |
| Səhifələrin sayı: | 604 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, III CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2011 |
| ISBN: | 978-9952-441-07-9 |
| Səhifələrin sayı: | 604 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, IV CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2013 |
| ISBN: | 978-9952-441-03-1 |
| Səhifələrin sayı: | 608 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, V CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2014 |
| ISBN: | 978-9952-441-10-9 |
| Səhifələrin sayı: | 592 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, VI CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2015 |
| ISBN: | 978-9952-441-11-6 |
| Səhifələrin sayı: | 608 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, VII CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2016 |
| ISBN: | 978-9952-441-12-3 |
| Səhifələrin sayı: | 608 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, VIII CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | |
| ISBN: | |
| Səhifələrin sayı: |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, IX CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2019 |
| ISBN: | 978-9952-441-17-8 |
| Səhifələrin sayı: | 600 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, X CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili | 2020 |
| ISBN: | 978-9952-441-18-5 |
| Səhifələrin sayı: | 600 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, XI CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2024 |
| ISBN: | 978-9952-441-20-8 |
| Səhifələrin sayı: | 600 |
HİNDİSTANDA XALQ ÜSYANI – XMELNİTSKİ
XƏTTİ SÜRƏTLƏNDİRİCİ
XƏTTİ SÜRƏTLƏNDİRİCİ – 1) e l e k t r o n l a r ı n x ә t t i s ü r ә t l ә n d i r i c i s i – elektromaqnit sahәlәrinin tәsirilә elektronların sürәtlәnәrәk düzxәtli trayektoriya ilә hәrәkәt etdiyi qurğu; pozitronlarında sürәtlәndirilmәsi üçün istifadә olunur. Bu qurğuların yaranması yüksәk gәrginliklәrin alınması üçün texnikanın inkişafı ilә bağlıdır. Bir neçә mln. V gәrginlik almağa imkan verәn ilk qurğu – rezonans transformatoru 1896 ildә N.Tesla tәrәfindәn yaradılmış vә patentlәşdirilmişdir. 1919 ildә İsveçrә fiziki H.Qreynaher (H.Greinaher) gәrginliklәrin toplanması sxemi üzrә işlәyәn ilk kaskadlı generatoru qurmuşdur; burada kondensator dәsti diodlar sistemi vasitәsilә dәyişәn cәrәyan mәnbәyindәn yüklәnirdi. 1931 ildә amer. fiziki R.Van de Qraaf (R.Van de Graaff) 80 kV-adәk gәrginlik almağa imkan verәn ilk elektrostatik generatoru yaratdı. 1960-cı illәrin ortasında güclü yüksәkgәrginlikli impuls texnikasının inkişafı ilә әlaqәdar sürәtlәndirmә texnikasında yeni istiqamәt – bir neçә MA cәrәyanlı yüklü zәrrәciklәr dәstәsinin alınması imkanı meydana çıxdı. 20 әsrin sonun da yüksәkkeçiricilikli rezonatorların daxil olduğu sürәtlәndirici sistemlәrdәn geniş istifadә olunmağa başlandı. Belә sistemlәr rezonatorların qızmasına sәrf olunan güc itkisinin qarşısını almağa imkan verdi. Birbaşa tәsirli sürәtlәndiriclәr, xәtti induksiya sürәtlәndiricilәri, yüksәktezlikli rezonanslı sürәtlәndiricilәr olur. Birbaşa tәsirli elektrostatik sürәtlәndiricilәrdә yüksәk gәrginlik yaratmaq üçün yük yüksәkvoltlu elektroda izolәedici lentlә nәql edilir. Elektron dәstәsini yaradan elektron topu yüksәk voltlu elektrodda yerlәşdirilir. Elektronlar xüsusi vakuum kamerasında (sürәtlәndirmә borusunda) sürәtlәnir. Yüksәk tezlikli rezonanslı sürәtlәndiricilәrin sürәtlәndirici sistemi bir vә ya ardıcıl yerlәşdirilmiş bir neçә bölmәdәn ibarәt olur. Dünyada әn böyük (21 әsrin әvvәllәri üçün) elektronların X.s. Stanfordda (ABŞ) yerlәşir; uz 3,2 km-dir, hәm elektronları, hәm dә pozitronları 50 GeV-adәk sürәtlәndirir. Elektronların X.s.-lәri әsasında yüklü zәrrәcik dәstәlәrinin enerjisi 1 TeV vә yüksәk olan xәtti kollayder layihәlәri işlәnir. 2) p r o t o n l a r ı n x ә t t i s ü r ә t l ә n d i r i c i s i – elektromaqnit sahәlәrinin tәsiri ilә sürәtlәnәn protonlar düzxәtli trayektoriya ilә hәrәkәt etdiyi qurğu; ionların da sürәtlәndirilmәsi üçün istifadә olunur. İki әsas növu – birbaşa tәsirli sürәtlәndiricilәr (vә ya yüksәkvoltlu sürәtlәndiricilәr; konstruksiyası elektronların yüksәkvoltlu xәtti sürәtlәndiricilәrinә analojidir) vә yüksәk tezlikli rezonanslı sürәtlәndiricilәr tәtbiq olunur. 1932 ildә C.Kokroft vә E.Uolton gәrginliklәrin toplanması sxemi әsasında protonların X.s.-ni qurmuşdular. Bu sürәtlәndiricidә onlar ilk süni nüvә reaksiyasını (700 keV enerjiyәdәk sürәtlәndirilmiş protonlar vasitәsilә litium nüvәsinin parçalanmasını) hәyata keçirdilәr. 1932 ildәn sürәtlәndiricilәr nüvә fizikasında geniş tәtbiq olunmağa başlandı. Yüksәktezlikli rezonanslı sürәtlәndiricilәrin inkişafı nüvә silahının işlәnilmәsi ilә bağlıdır: tәbii uranı sürәtlәndirilmiş prontonlar (vә ya deytronlar) dәstәsi ilә şüalandıraraq plutonium alınması nәzәrdә tutulurdu. Müasir protonların X.s.-ndәn proton sinxrotronları üçün hissәciklәrin injektoru kimi istifadә olunur.
XƏTTİ SÜRƏTLƏNDİRİCİ
XƏTTİ SÜRƏTLƏNDİRİCİ – 1) e l e k t r o n l a r ı n x ә t t i s ü r ә t l ә n d i r i c i s i – elektromaqnit sahәlәrinin tәsirilә elektronların sürәtlәnәrәk düzxәtli trayektoriya ilә hәrәkәt etdiyi qurğu; pozitronlarında sürәtlәndirilmәsi üçün istifadә olunur. Bu qurğuların yaranması yüksәk gәrginliklәrin alınması üçün texnikanın inkişafı ilә bağlıdır. Bir neçә mln. V gәrginlik almağa imkan verәn ilk qurğu – rezonans transformatoru 1896 ildә N.Tesla tәrәfindәn yaradılmış vә patentlәşdirilmişdir. 1919 ildә İsveçrә fiziki H.Qreynaher (H.Greinaher) gәrginliklәrin toplanması sxemi üzrә işlәyәn ilk kaskadlı generatoru qurmuşdur; burada kondensator dәsti diodlar sistemi vasitәsilә dәyişәn cәrәyan mәnbәyindәn yüklәnirdi. 1931 ildә amer. fiziki R.Van de Qraaf (R.Van de Graaff) 80 kV-adәk gәrginlik almağa imkan verәn ilk elektrostatik generatoru yaratdı. 1960-cı illәrin ortasında güclü yüksәkgәrginlikli impuls texnikasının inkişafı ilә әlaqәdar sürәtlәndirmә texnikasında yeni istiqamәt – bir neçә MA cәrәyanlı yüklü zәrrәciklәr dәstәsinin alınması imkanı meydana çıxdı. 20 әsrin sonun da yüksәkkeçiricilikli rezonatorların daxil olduğu sürәtlәndirici sistemlәrdәn geniş istifadә olunmağa başlandı. Belә sistemlәr rezonatorların qızmasına sәrf olunan güc itkisinin qarşısını almağa imkan verdi. Birbaşa tәsirli sürәtlәndiriclәr, xәtti induksiya sürәtlәndiricilәri, yüksәktezlikli rezonanslı sürәtlәndiricilәr olur. Birbaşa tәsirli elektrostatik sürәtlәndiricilәrdә yüksәk gәrginlik yaratmaq üçün yük yüksәkvoltlu elektroda izolәedici lentlә nәql edilir. Elektron dәstәsini yaradan elektron topu yüksәk voltlu elektrodda yerlәşdirilir. Elektronlar xüsusi vakuum kamerasında (sürәtlәndirmә borusunda) sürәtlәnir. Yüksәk tezlikli rezonanslı sürәtlәndiricilәrin sürәtlәndirici sistemi bir vә ya ardıcıl yerlәşdirilmiş bir neçә bölmәdәn ibarәt olur. Dünyada әn böyük (21 әsrin әvvәllәri üçün) elektronların X.s. Stanfordda (ABŞ) yerlәşir; uz 3,2 km-dir, hәm elektronları, hәm dә pozitronları 50 GeV-adәk sürәtlәndirir. Elektronların X.s.-lәri әsasında yüklü zәrrәcik dәstәlәrinin enerjisi 1 TeV vә yüksәk olan xәtti kollayder layihәlәri işlәnir. 2) p r o t o n l a r ı n x ә t t i s ü r ә t l ә n d i r i c i s i – elektromaqnit sahәlәrinin tәsiri ilә sürәtlәnәn protonlar düzxәtli trayektoriya ilә hәrәkәt etdiyi qurğu; ionların da sürәtlәndirilmәsi üçün istifadә olunur. İki әsas növu – birbaşa tәsirli sürәtlәndiricilәr (vә ya yüksәkvoltlu sürәtlәndiricilәr; konstruksiyası elektronların yüksәkvoltlu xәtti sürәtlәndiricilәrinә analojidir) vә yüksәk tezlikli rezonanslı sürәtlәndiricilәr tәtbiq olunur. 1932 ildә C.Kokroft vә E.Uolton gәrginliklәrin toplanması sxemi әsasında protonların X.s.-ni qurmuşdular. Bu sürәtlәndiricidә onlar ilk süni nüvә reaksiyasını (700 keV enerjiyәdәk sürәtlәndirilmiş protonlar vasitәsilә litium nüvәsinin parçalanmasını) hәyata keçirdilәr. 1932 ildәn sürәtlәndiricilәr nüvә fizikasında geniş tәtbiq olunmağa başlandı. Yüksәktezlikli rezonanslı sürәtlәndiricilәrin inkişafı nüvә silahının işlәnilmәsi ilә bağlıdır: tәbii uranı sürәtlәndirilmiş prontonlar (vә ya deytronlar) dәstәsi ilә şüalandıraraq plutonium alınması nәzәrdә tutulurdu. Müasir protonların X.s.-ndәn proton sinxrotronları üçün hissәciklәrin injektoru kimi istifadә olunur.
