XƏTTİ-LENTVARI KERAMİKA MƏDƏNİYYƏTİ – Avropanın Orta Neolit dövrünә (tәqr. e.ә. 5500–4900) aid arxeoloji mәdәniyyәt. Əsas ocağı Orta Dunay boyudur (indiki Macarıstan әrazisindә Dunayın sağ sahili, Aşağı Avstriya, Moraviya, Slovakiyanın c.-q.-i). Buradan iri su arteriyaları vasitәsilә q.-dә Maas vә Reyn, ş.-dә Dnestr, şm.-da Oder, Elba, Visla hövzәlәrinәdәk, c.-da Dravanın sol sahilinәdәk yayılmışdır. Abidәlәri 1880-ci illәrin sonlarından Almaniyada “Bandkeramik”, 1928 ildәn Çexiyada vә Slovakiyada “valutova” keramikası kimi mәlumdur, Q.Çayld onu “1-ci dövr Dunay mәdәniyyәti” adlandırırdı (1925). Hazırda alman arxeoloqu A. Şlits tәrәfindәn 1910 ildә tәtbiq edilәn “Linienband keramik” termini daha geniş yayılmışdır. Keramika ornamentlәrinin üstün motivlәrinә görә, X.-l.k.m.-nin qәrb (әsasәn, Orta Dunaydan q.-ә vә Karpatdan şm.-a doğru) vә şәrq “blokları”, hәmçinin digәr lokal vә xronoloji qrupları fәrqlәndirilir. X.-l.k.m.-nin bir neçә dövrlәşmәsi mövcuddur. Bunlardan Slovakiya arxeoloqu Y.Pavukun (1962, 1969) böyük vә kiçik X.-l.k.m., öz növbәsindә yarımdövrlәrә bölünәn Jeliz (son X.-l.k.m.) mәrhәlәlәrini müәyyәnlәşdirәn sxemi daha geniş yayılmışdır.
Müxtәlif sahәli (orta hesabla 2–3 ha, çoxqatlılar 50 ha-dәk) yaşayış yerlәrindәn ibarәt “ocaqlar” subasar torpaqlarda yerlәşir. Yaşayış yerinә adәtәn eyni zamanda tikilmiş, bir-birindәn 15–20 m mәsafәdә yerlәşәn 7–12 ev daxil idi. Karkaslı-dirәkli (adәtәn, 2 sıra xarici vә 3 sıra daxili dirәklәr) evlәrin uz. 5–45 m (adәtәn, tәqr. 14 m), eni 5–6 m, taxta döşәmәsi yerdәn bir qәdәr hündür olurdu. Torpaq mәzarlıqları vә qәbirlәr yaşayış mәskәnlәrindә yerlәşir (ölülәr böyrü üstә bükülü, bәzәn arxası üstә uzadılmış vәziyyәtdә quyu qәbirlәrdә dәfn edilmişdir). Son X.-l.k.m. üçün yerindә (quyuda) vә ya kәnarda (belә halda külü urnaya qoyulurdu) meyityandırma adәti sәciyyәvidir. Nitra mәzarlığının (Slovakiyanın c.-q.-indә) tәdqiqi yaş-cins tәbәqәlәşmәsinin (yetkin, o cümlәdәn ahıl kişilәrin qәbirlәrindә qiymәtli vә dәbdәbәli әşyaların tapılması) mövcudluğunu göstәrir. X.-l.k.m. üçün ağzı olmayan, kürәvarı keramik qablar, yarımsferik vә konusvarı gövdәsi olan kasalar sәciyyәvidir. Yuvarlaq gövdәli vә silindrik boğazlı qablar, parçlar, nadir halda bikonik qablar var. Keramikanın sәthindә bәzәn oxra izlәri qeyd olunur, yaşayış mәskәnlәrindә boyaqәzәnlәrә rast gәlinir. Sәrt, әsasәn, bitki tәrkibli (nadir hallarda şamot, siyal vә qum) qatışıqdan düzәldilmiş mәtbәx qabları başdansovma hamarlanmış sәthi vә zәif bişirilmәsi ilә seçilir; qabların naxışlanması (ortasında batıq olan tәk vә cüt yapmalar, barmaq vә dırnaq yerlәri, konusvarı qozalar) nadir halda izlәnilir. Narın qatışıqdan düzәldilmiş, sәthi hamar vә cilalanmış yemәk qabları çox vaxt boz rәngdәdir, daha bәrk bişirilmiş, üzәri volyutaşәkilli keçirmә xәtti-hәndәsi ornamentlәrlә, hәmçinin batıqlarla bәzәdilmişdir. Antropomorf vә zoomorf gil heykәlciklәrә nadir halda rast gәlinir. Qabların qәliblәnmәsi üçün sümük malalar, naxışvurma möhürlәri, toxuma dәzgahı üçün qursalar, iylәr, buynuzdan toxalar vә s. aşkarlanmışdır. Çaxmaqdaşıdan baltalar (o cümlәdәn cilalanmış), bıçaqlar, oraq dişlәri, daş toxmaqlar, dәnәzәnlәr, itiuclular vә s.; maral dişlәrindәn, qaban qılınclarından, Spondylus balıqqulağıdan asma bәzәklәr tapılmışdır.
Tәsәrrüfatın әsasını subasar sahәlәrdә toxa әkinçiliyi (buğda, arpa, yulaf, darı, noxud, kәtan) vә hәyәtyanı heyvandarlıq tәşkil etmişdir. Balıqçılıq, ovçuluq, yığıcılıq (zoğal, alça, albalı, lәrgә, çölnoxudu, çәtәnә) az әhәmiyyәtli idi. X.-l.k.m.-nin ekspansiyası Avropanın bir çox regionunda istehsalçı tәsәrrüfatın yayılmasına vә davamlı oturaq hәyata gәtirib çıxarmışdı. X.-l.k.m. daşıyıcılarının mәskunlaşması ovçulara vә yığıcılara mәxsus torpaqlarda baş versә dә, qarşıdurma әlamәtlәri izlәnilmir. X.-l.k.m.-nin mәnşәyi müzakirәlәrә sәbәb olmuş, bu prosesә qonşu Köröş vә Vinça mәdәniyyәtlәrinin son dövr abidәlәrinin tәsiri qeyd edilmişdir. X.-l.k.m.-ni Lendel, Tripolye–Kukuten vә digәr mәdәniyyәtlәr әvәzlәmişdir.
