XƏZAN – yarpaqların qocalması ilә әlaqәdar onların bütünlüklә tökülmәsinin fizioloji prosesi. Əlverişsiz vegetasiya mövsümü ilә tәzahür edilәn mülayim vә tropik musson iqlim şәraitindә bitәn ağac vә kollar üçün sәciyyәvidir; mülayim qurşaqda qışda, tropik qurşaqda ilin quraq dövründә. X. il әrzindә günün uzunun qanuna uyğun dәyişmәsinin tәsiri altında bitkilәrin hormonal balansının pozulması nәticәsindә baş verir. Mülayim enliklәrin yarpağını tökәn ağac bitkilәrindә hәlә şaxtaların başlamasına xeyli qalmış X.-a hazırlıq gedir. Gündüzün qısalması buna siqnaldır. X.-dan qabaq әksәr növ bitkilәrin yarpaqları öz yaşıl rәngini sarıya, narıncıya, qırmızıya, bәnövşәyiyә dәyişir. Payıza yaxın yarpaqların qocalması nәticәsindә mübadilә mәhsullarının toplanması, yaşıl piqment xlorofilin parçalanması vә yarpaqlara payız rәngi verәn antosian vә karotinoidlәr kimi daha davamlı piqmentlәrin saxlanması baş verir; bәzi növlәrdә (qızılağac, yasәmәn) onlar yaşıl qalır. X.-ın başlanmasına bir neçә hәftә qalmış yarpaqların әsasında xüsusi xırdahüceyrәli toxumadan ibarәt ayırıcı qat yaranır, gövdә tәrәfdәn isә ona kip yapışan mantarlaşmış hüceyrәlәrdәn ibarәt qoruyucu qat inkişaf edir. X. qabağı ayırıcı qatın hüceyrәlәrini birlәşdirәn hüceyrәarası lövhәlәr bilavasitә fermentlәrin iştirakı ilә hәll olur; sonunda davamlılığı (möhkәmliyi) kәskin azalır vә külәyin tәsiri altında yarpaq gövdәdәn asanca qopur. X.-ın davamiyyәti müxtәlif növ bitkilәrdә müxtәlif olur: cökә vә palıdda 2 hәftәyәdәk, tozağacında tәqr. 2 ayadәk. Mülayim enliklәrdә olan meşәlәrdә yarpağı tökülәn ağaclar 8–9 ay, rütubәtli tropik meşәlәrdә isә cәmi bir neçә hәftә yarpaqsız qalırlar. Meşәlәrin hәyatında X.-ın mühüm rolu var: tökülәn yarpaqlar hәm yaxşı gübrәdir, hәm dә ağacların köklәrini donmaqdan qoruyur.
Azərbaycan Milli Ensiklopediyası
“Azərbaycan” xüsusi cildi (Az)“Azərbaycan” xüsusi cildi (rus)I CİLDII CİLDIII CİLDIV CİLDV CİLDVI CİLDVII CİLDVIII CİLDIX CİLDX CİLDXI CİLD
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, “Azərbaycan” xüsusi cildi (Azərbaycan dilində) |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2007 |
| ISBN: | 978-9952-441-01-7 |
| Səhifələrin sayı: | 881 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, “Azərbaycan” xüsusi cildi (rus dilində) |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2012 |
| ISBN: | 978-9952-441-01-7 |
| Səhifələrin sayı: | 881 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, I CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2009 |
| ISBN: | 978-9952-441-02-4 |
| Səhifələrin sayı: | 608 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, II CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2010 |
| ISBN: | 978-9952-441-05-5 |
| Səhifələrin sayı: | 604 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, III CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2011 |
| ISBN: | 978-9952-441-07-9 |
| Səhifələrin sayı: | 604 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, IV CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2013 |
| ISBN: | 978-9952-441-03-1 |
| Səhifələrin sayı: | 608 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, V CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2014 |
| ISBN: | 978-9952-441-10-9 |
| Səhifələrin sayı: | 592 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, VI CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2015 |
| ISBN: | 978-9952-441-11-6 |
| Səhifələrin sayı: | 608 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, VII CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2016 |
| ISBN: | 978-9952-441-12-3 |
| Səhifələrin sayı: | 608 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, VIII CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | |
| ISBN: | |
| Səhifələrin sayı: |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, IX CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2019 |
| ISBN: | 978-9952-441-17-8 |
| Səhifələrin sayı: | 600 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, X CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili | 2020 |
| ISBN: | 978-9952-441-18-5 |
| Səhifələrin sayı: | 600 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, XI CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2024 |
| ISBN: | 978-9952-441-20-8 |
| Səhifələrin sayı: | 600 |
HİNDİSTANDA XALQ ÜSYANI – XMELNİTSKİ
XƏZAN
XƏZAN – yarpaqların qocalması ilә әlaqәdar onların bütünlüklә tökülmәsinin fizioloji prosesi. Əlverişsiz vegetasiya mövsümü ilә tәzahür edilәn mülayim vә tropik musson iqlim şәraitindә bitәn ağac vә kollar üçün sәciyyәvidir; mülayim qurşaqda qışda, tropik qurşaqda ilin quraq dövründә. X. il әrzindә günün uzunun qanuna uyğun dәyişmәsinin tәsiri altında bitkilәrin hormonal balansının pozulması nәticәsindә baş verir. Mülayim enliklәrin yarpağını tökәn ağac bitkilәrindә hәlә şaxtaların başlamasına xeyli qalmış X.-a hazırlıq gedir. Gündüzün qısalması buna siqnaldır. X.-dan qabaq әksәr növ bitkilәrin yarpaqları öz yaşıl rәngini sarıya, narıncıya, qırmızıya, bәnövşәyiyә dәyişir. Payıza yaxın yarpaqların qocalması nәticәsindә mübadilә mәhsullarının toplanması, yaşıl piqment xlorofilin parçalanması vә yarpaqlara payız rәngi verәn antosian vә karotinoidlәr kimi daha davamlı piqmentlәrin saxlanması baş verir; bәzi növlәrdә (qızılağac, yasәmәn) onlar yaşıl qalır. X.-ın başlanmasına bir neçә hәftә qalmış yarpaqların әsasında xüsusi xırdahüceyrәli toxumadan ibarәt ayırıcı qat yaranır, gövdә tәrәfdәn isә ona kip yapışan mantarlaşmış hüceyrәlәrdәn ibarәt qoruyucu qat inkişaf edir. X. qabağı ayırıcı qatın hüceyrәlәrini birlәşdirәn hüceyrәarası lövhәlәr bilavasitә fermentlәrin iştirakı ilә hәll olur; sonunda davamlılığı (möhkәmliyi) kәskin azalır vә külәyin tәsiri altında yarpaq gövdәdәn asanca qopur. X.-ın davamiyyәti müxtәlif növ bitkilәrdә müxtәlif olur: cökә vә palıdda 2 hәftәyәdәk, tozağacında tәqr. 2 ayadәk. Mülayim enliklәrdә olan meşәlәrdә yarpağı tökülәn ağaclar 8–9 ay, rütubәtli tropik meşәlәrdә isә cәmi bir neçә hәftә yarpaqsız qalırlar. Meşәlәrin hәyatında X.-ın mühüm rolu var: tökülәn yarpaqlar hәm yaxşı gübrәdir, hәm dә ağacların köklәrini donmaqdan qoruyur.
XƏZAN
XƏZAN – yarpaqların qocalması ilә әlaqәdar onların bütünlüklә tökülmәsinin fizioloji prosesi. Əlverişsiz vegetasiya mövsümü ilә tәzahür edilәn mülayim vә tropik musson iqlim şәraitindә bitәn ağac vә kollar üçün sәciyyәvidir; mülayim qurşaqda qışda, tropik qurşaqda ilin quraq dövründә. X. il әrzindә günün uzunun qanuna uyğun dәyişmәsinin tәsiri altında bitkilәrin hormonal balansının pozulması nәticәsindә baş verir. Mülayim enliklәrin yarpağını tökәn ağac bitkilәrindә hәlә şaxtaların başlamasına xeyli qalmış X.-a hazırlıq gedir. Gündüzün qısalması buna siqnaldır. X.-dan qabaq әksәr növ bitkilәrin yarpaqları öz yaşıl rәngini sarıya, narıncıya, qırmızıya, bәnövşәyiyә dәyişir. Payıza yaxın yarpaqların qocalması nәticәsindә mübadilә mәhsullarının toplanması, yaşıl piqment xlorofilin parçalanması vә yarpaqlara payız rәngi verәn antosian vә karotinoidlәr kimi daha davamlı piqmentlәrin saxlanması baş verir; bәzi növlәrdә (qızılağac, yasәmәn) onlar yaşıl qalır. X.-ın başlanmasına bir neçә hәftә qalmış yarpaqların әsasında xüsusi xırdahüceyrәli toxumadan ibarәt ayırıcı qat yaranır, gövdә tәrәfdәn isә ona kip yapışan mantarlaşmış hüceyrәlәrdәn ibarәt qoruyucu qat inkişaf edir. X. qabağı ayırıcı qatın hüceyrәlәrini birlәşdirәn hüceyrәarası lövhәlәr bilavasitә fermentlәrin iştirakı ilә hәll olur; sonunda davamlılığı (möhkәmliyi) kәskin azalır vә külәyin tәsiri altında yarpaq gövdәdәn asanca qopur. X.-ın davamiyyәti müxtәlif növ bitkilәrdә müxtәlif olur: cökә vә palıdda 2 hәftәyәdәk, tozağacında tәqr. 2 ayadәk. Mülayim enliklәrdә olan meşәlәrdә yarpağı tökülәn ağaclar 8–9 ay, rütubәtli tropik meşәlәrdә isә cәmi bir neçә hәftә yarpaqsız qalırlar. Meşәlәrin hәyatında X.-ın mühüm rolu var: tökülәn yarpaqlar hәm yaxşı gübrәdir, hәm dә ağacların köklәrini donmaqdan qoruyur.
