XƏZƏR DƏNİZİNİN HÜQUQİ STATUSU – Xәzәr dәnizinin vә onun resurslarının beynәlxalq hüquq normaları vә Xәzәryanı dövlәtlәrin qarşılıqlı razılaşması ilә müәyyәnlәşәn hüquqi vәziyyәti. X.d.h.s. uzun müddәt Rusiya ilә İran arasında bağlanmış ikitәrәfli müqavilәlәrlә [Peterburq (1723), Rәşt (1731), Gülüstan (1813), Türk mәnçay (1828) müqavilәlәri] tәnzimlәnsә dә, hәmin sәnәdlәrdә hüquqi baxımdan “status” anlayışı olmamış, eyni zamanda Rusiyaya Xәzәrdә böyük imtiyazlar verilmişdir. 1921 il fevralın 26-da RSFSR ilә İran arasında Moskvada imzalanmış müqavilәdә Xәzәr dәnizinin iki dövlәt arasında bәrabәr şәrtlәrlә bölünmәsi vә hәr iki tәrәfә heç bir mәhdudiyyәt olmadan gәmiçiliyә icazә verilmәsi nәzәrdә tutulmuşdur. SSRİ ilә İran arasında 1935 ildә “Mәskunlaşma, ticarәt vә dәnizçilik” haqqında vә 1940 il martın 25-dә “Ticarәt vә dәnizçilik” haqqında imzalanmış müqavilәlәrdә dә Xәzәrin statusu haqqında müddәalar әksini tapmışdır. Xәzәr dәnizinin sektorlara bölünmәsi ilk dәfә 1970 ildә SSRİ Neft Sәnayesi Nazirliyinin qәrarı ilә orta xәtt prinsipi әsasında reallaşmışdır (Azәrb. – 70 min km2, Tür. – 80 min km2, Rusiya – 60 min km2, Qazax. – 105 min km2 vә SSRİ-nin quru sәrhәdi ilә müәyyәn edilәn İran sektoru – 55 min km2). SSRİnin süqutundan sonra 1990-cı illәrin әvvәllәrindәn Xәzәrin beş dövlәt arasında bölünmәsi mәsәlәsi müzakirә edilmәyә başlandı. 1996 ildә X.d.h.s. haqqında konvensiyanın hazırlanması mәqsәdilә 5 ölkәnin xarici işlәr nazirlәrinin müavinlәri sәviyyәsindә Xüsusi İşçi Qrup yaradıldı. Xәzәryanı dövlәtlәrin dövlәt başçılarının 5 zirvә toplantısı keçirilmiş (2002, Aşqabad; 2007, Tehran; 2010, Bakı; 2014, Hәştәrxan vә 12.8.2018, Aktau), sonuncu toplantıda X.d.h.s. haqqında Konvensiya imzalanmışdır.
