XƏZƏR QIZILBALIĞI – qızılbalıqkimilәr (Salmoniformes) dәstәsinin qızılbalıqlar (Salmonidae) fәsilәsinin yarımnövü (Salmo trutta caspius). Yoğun vә uzunsov bәdәni üzәrindә çoxlu miqdarda qara xallar olur. Onların sayı yan xәtt orqanından yuxarıdakı hissәdә çox, aşağıdakı hissәdә isә azdır. Quyruq gövdәsi hündürdür. Bel üz gәcindәn arxada piy üzgәci (bax qızılbalığabәnzәrlәr) olur. Ağzı nisbәtәn iri olub başın uc hissәsindә yerlәşir. X.q., әsasәn, Xәzәr hövzәsinin q. hissәsindә yayılmışdır. Keçici balıqdır, 3–9 yaşlarında cinsi yetkinliyә çatır, çoxalmaq üçün Terekdәn Sәfidrudadәk olan çaylara, nadir hallarda Volqaya girir. Çoxalma yerlәrindәn asılı olaraq bir neçә (Kür, Samur, Terek, Lәnkәran vә s.) populyasiya әmәlә gәtirir. Kür üzәrindә bәnd tikilәndәn әvvәl çoxalmaq üçün bu çaya girәn X.q. axının әks-istiqamәtindә 1000 km-әdәk hәrәkәt edir vә kürü tökdükdәn sonra ölürdü. Xәzәrә tökülәn kiçik çaylarda çoxalan fәrdlәr bir neçә dәfә nәsil verә bilir. X.q.-nın körpәlәri su cücülәrinin sürfәlәri, suya düşәn cücülәr, yanüzәn xәrçәnglәr, dәnizdә yaşayan cavan fәrdlәri әsasәn xәrçәngkimilәrlә (yan üzәnlәr, mizidlәr, krevetkalar vә s.), yaşlı fәrdlәri isә balıqla (kilkәlәr, aterinlәr, siyәnәklәr vә s.) qidalanırlar. İri su anbarlarında şirin su populyasiyaları var. X.q.-nın Kür populyasiyası dünyada yaşayan qızılbalıqlar arasında әn nәhәngidir, bu çaydan kütlәsi 51 kq olan fәrdin ovlanması barәdә әdәbiyyat mәlumatı var.
Xәzәr qızılbalığı (Salmo trutta caspius).
Əvvәllәr çoxsaylı balıqlardan olub, Kür axını tәnzimlәnәnәdәk X.q.-nın illik ovu 181,4 ton (1952) tәşkil edirdi. Çaylar üzәrindә bәndlәr tikilәndәn sonra, demәk olar ki, tәbii yolla çoxala bilmir. Bu sәbәbdәn ehtiyatı kәskin azalmışdır. Hazırda ehtiyatı Çaykәnd vә Çuxur Qәbәlә balıqartırma zavodlarında çoxaldılır. TTEMBİ vә Azәrb. Resp.-nın “Qırmızı Kitab”larına daxil edilmişdir.
Əd.: Azәrbaycan SSR-in Qırmızı kitab. B., 1989; Azәrbaycanın heyvanlar alәmi, III cild. B., 2004; А б д у р а х м а н о в Ю.А. Рыбы пресных вод Азербайджана. Б., 1962.
