XIŞ – qәdim şum alәti. E.ә. 4-cü minilliyin sonu – 3-cü minilliyin әvvәllәrindәn mәlumdur (Qәdim Misir, Babil, Aralıqdәniziyanı). Quruluşuna görә sadә, yüngül vә laydırsız olması, şumlanmış torpağı aşıra bilmәmәsi, torpağı ikitәrәfli şumlaması, bir cüt qoşqu heyvanı ilә işlәdilmәsi ilә sәciyyәlәnir. Arxeoloji materiallar gavahınsız ağac X.-lardan hәlә Tunc dövrünün әvvәllәrindәn istifadә edildiyini göstәrir. Tәdqiqatçılara görә, Yaxın vә Orta Şәrqdә, Orta Asiya ölkәlәrindә, Cәnubi Qafqazda, o cümlәdәn Azәrb.-da antik dövrdәki X.-larla 20 әsrdә işlәdilәn X.-lar arasında böyük fәrq olmamışdır. Azәrb.-da müxtәlif forma vә variantları mövcud olmuşdur ki, bu da X. әkinçiliyinin әhalinin tәsәrrüfatında mühüm rol oynadığını göstәrir. Azәrb.-da X.-ın ulamalı, çatma, qollu, işgilli vә s. növlәri olmuş, dülgәrlik sәnәtinin tәkmillәşmәsi nәticәsindә “qurama X.-lar” meydana gәlmişdir. Bütöv ağacdan kәsilәrәk düzәldilәn X. kötük, yәni “alt” (uz. tәqr. 60–65 sm, eni 10–25 sm), qol – “bazı” (1,5–1,8 m), dayaq – “dәstә” (hünd. 80 sm), tutacaq – “müşdük” (20–25 sm) hissәlәrindәn ibarәtdir. Kötüyün ucuna dәmir “ucluq” – gavahın geydirilir. Hansı sahәdә, hansı növ bitkinin becәrilәcәyindәn asılı olaraq, X.-ın gavahını iri vә ya kiçik, ucu oval, yaxud iti olur. X.-ın qolunda ulamanı (torpağın dәrin vә ya dayaz şumlanması ulama – güc ağacı ilә tәnzimlәnirdi) keçirmәk üçün xüsusi deşiklәr (gözlәr) qoyulur. Ulamalı X.-lar, әsasәn, Şәki-Zaqatala, Qarabağ, Naxçıvan zonalarında, hәmçinin bir sıra digәr rayonlarda yayılmışdı. Belә X.-lardan xam, dağavar, dәmyә torpaqların şumlanmasında daha geniş istifadә edildiyinә görә, ona iki-üç, hәtta dörd boyun öküz qoşulardı. K.t.-nın mexaniklәşdirilmәsi ilә X. aradan çıxmışdır.
Azәrbaycanda xış tipli şum alәtlәri.
