XİRONOMUSLAR, x i r o n o m i d l ә r, h a ç a l ı a ğ c a q a n a d l a r (Chirono midae) – uzunbığcıqlılar yarımdәstәsindәn iki qanadlı cücülәr fәsilәsi. Ağcaqanadlar (1,5–15 mm uz.-da) yaşılımtıl, boz, sarı, yaxud qara rәngdә olurlar; qanadları şәffaf olub, bәzәn açıq rәngli lәkәlidir; ön ayaqları çox vaxt orta ayaqlardan nәzәrә çarpacaq dәrәcәdә xeyli uzundur. Erkәklәrinin bığcıqları, adәtәn, çox tüklüdür. Tәqr. 6 min növü var, Azәrb.-da fәrdlәrin sayına görә X. ikiqanadlılar arasında birinci yerlәrdәn birini tutur. Geniş yayılmışlar. Yaşlı X. bir neçә saatdan 2–3 hәftәyәdәk yaşayırlar. Bitki şirәlәri vә ballı şehlә qidalanırlar; bәzi növlәri qidalanmırlar. Erkәklәrinin bir sıra növlәri çox vaxt onlarca vә yüzlәrcә metr uzanan dәstәlәr әmәlә gәtirirlәr; havada süzәrkәn onlar sәciyyәvi zәng sәsi çıxarırlar. Növlәrin bir hissәsi daşlar, kötüklәr, ağaclar vә s. kimi möhkәm substrat üzәrindә çoxalırlar. Sürfәlәri, әsasәn suda, müxtәlif şirin su hövzәlәrindә mәskunlaşırlar; bәzilәri ağac koğuşlarında, peyin içәrisindә vә s. rütubәtli substratlarda, hәmçinin dәnizlәrin litoralında, açıqlıqda, yaxud boru “evcik”lәrdә yaşayırlar. Detritlә, yosunlarla, ali bitkilәrin toxumaları ilә qidalanır, yaxud yırtıcılıq edirlәr; bәzilәri gündәcәlәrin, baharçıların vә bulaqçıların parazitlәridirlәr. Onların hemolimfasında (onlar mәhz “ağcaqanad sürfәsi” adı ilә akvariumistlәrә vә balıqçılara mәlumdur) hemoqlobin olduğuna görә bir çox sürfәlәri qırmızı rәngdә olurlar. X.-ın sürfәlәri su hövzәlәrinin özünütәmizlәmәsindә әhәmiyyәtli rol oynayır, bir çox şirin su vә dәniz balıqların әsas qidasıdır. Nәhәng çoxsaplı xromosomun olması, onları sitogenetika vә molekulyar biologiyanın öyrәnilmәsindә әlverişli obyektә çevirdi. Yaşlı X. (kütlәvi uçuşu vә çoxalması zamanı) vә onların sürfәlәri insanda allergik reaksiyalara sәbәb ola bilirlәr.
Azərbaycan Milli Ensiklopediyası
“Azərbaycan” xüsusi cildi (Az)“Azərbaycan” xüsusi cildi (rus)I CİLDII CİLDIII CİLDIV CİLDV CİLDVI CİLDVII CİLDVIII CİLDIX CİLDX CİLDXI CİLD
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, “Azərbaycan” xüsusi cildi (Azərbaycan dilində) |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2007 |
| ISBN: | 978-9952-441-01-7 |
| Səhifələrin sayı: | 881 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, “Azərbaycan” xüsusi cildi (rus dilində) |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2012 |
| ISBN: | 978-9952-441-01-7 |
| Səhifələrin sayı: | 881 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, I CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2009 |
| ISBN: | 978-9952-441-02-4 |
| Səhifələrin sayı: | 608 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, II CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2010 |
| ISBN: | 978-9952-441-05-5 |
| Səhifələrin sayı: | 604 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, III CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2011 |
| ISBN: | 978-9952-441-07-9 |
| Səhifələrin sayı: | 604 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, IV CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2013 |
| ISBN: | 978-9952-441-03-1 |
| Səhifələrin sayı: | 608 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, V CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2014 |
| ISBN: | 978-9952-441-10-9 |
| Səhifələrin sayı: | 592 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, VI CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2015 |
| ISBN: | 978-9952-441-11-6 |
| Səhifələrin sayı: | 608 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, VII CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2016 |
| ISBN: | 978-9952-441-12-3 |
| Səhifələrin sayı: | 608 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, VIII CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | |
| ISBN: | |
| Səhifələrin sayı: |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, IX CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2019 |
| ISBN: | 978-9952-441-17-8 |
| Səhifələrin sayı: | 600 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, X CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili | 2020 |
| ISBN: | 978-9952-441-18-5 |
| Səhifələrin sayı: | 600 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, XI CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2024 |
| ISBN: | 978-9952-441-20-8 |
| Səhifələrin sayı: | 600 |
HİNDİSTANDA XALQ ÜSYANI – XMELNİTSKİ
XİRONOMUSLAR
XİRONOMUSLAR, x i r o n o m i d l ә r, h a ç a l ı a ğ c a q a n a d l a r (Chirono midae) – uzunbığcıqlılar yarımdәstәsindәn iki qanadlı cücülәr fәsilәsi. Ağcaqanadlar (1,5–15 mm uz.-da) yaşılımtıl, boz, sarı, yaxud qara rәngdә olurlar; qanadları şәffaf olub, bәzәn açıq rәngli lәkәlidir; ön ayaqları çox vaxt orta ayaqlardan nәzәrә çarpacaq dәrәcәdә xeyli uzundur. Erkәklәrinin bığcıqları, adәtәn, çox tüklüdür. Tәqr. 6 min növü var, Azәrb.-da fәrdlәrin sayına görә X. ikiqanadlılar arasında birinci yerlәrdәn birini tutur. Geniş yayılmışlar. Yaşlı X. bir neçә saatdan 2–3 hәftәyәdәk yaşayırlar. Bitki şirәlәri vә ballı şehlә qidalanırlar; bәzi növlәri qidalanmırlar. Erkәklәrinin bir sıra növlәri çox vaxt onlarca vә yüzlәrcә metr uzanan dәstәlәr әmәlә gәtirirlәr; havada süzәrkәn onlar sәciyyәvi zәng sәsi çıxarırlar. Növlәrin bir hissәsi daşlar, kötüklәr, ağaclar vә s. kimi möhkәm substrat üzәrindә çoxalırlar. Sürfәlәri, әsasәn suda, müxtәlif şirin su hövzәlәrindә mәskunlaşırlar; bәzilәri ağac koğuşlarında, peyin içәrisindә vә s. rütubәtli substratlarda, hәmçinin dәnizlәrin litoralında, açıqlıqda, yaxud boru “evcik”lәrdә yaşayırlar. Detritlә, yosunlarla, ali bitkilәrin toxumaları ilә qidalanır, yaxud yırtıcılıq edirlәr; bәzilәri gündәcәlәrin, baharçıların vә bulaqçıların parazitlәridirlәr. Onların hemolimfasında (onlar mәhz “ağcaqanad sürfәsi” adı ilә akvariumistlәrә vә balıqçılara mәlumdur) hemoqlobin olduğuna görә bir çox sürfәlәri qırmızı rәngdә olurlar. X.-ın sürfәlәri su hövzәlәrinin özünütәmizlәmәsindә әhәmiyyәtli rol oynayır, bir çox şirin su vә dәniz balıqların әsas qidasıdır. Nәhәng çoxsaplı xromosomun olması, onları sitogenetika vә molekulyar biologiyanın öyrәnilmәsindә әlverişli obyektә çevirdi. Yaşlı X. (kütlәvi uçuşu vә çoxalması zamanı) vә onların sürfәlәri insanda allergik reaksiyalara sәbәb ola bilirlәr.
XİRONOMUSLAR
XİRONOMUSLAR, x i r o n o m i d l ә r, h a ç a l ı a ğ c a q a n a d l a r (Chirono midae) – uzunbığcıqlılar yarımdәstәsindәn iki qanadlı cücülәr fәsilәsi. Ağcaqanadlar (1,5–15 mm uz.-da) yaşılımtıl, boz, sarı, yaxud qara rәngdә olurlar; qanadları şәffaf olub, bәzәn açıq rәngli lәkәlidir; ön ayaqları çox vaxt orta ayaqlardan nәzәrә çarpacaq dәrәcәdә xeyli uzundur. Erkәklәrinin bığcıqları, adәtәn, çox tüklüdür. Tәqr. 6 min növü var, Azәrb.-da fәrdlәrin sayına görә X. ikiqanadlılar arasında birinci yerlәrdәn birini tutur. Geniş yayılmışlar. Yaşlı X. bir neçә saatdan 2–3 hәftәyәdәk yaşayırlar. Bitki şirәlәri vә ballı şehlә qidalanırlar; bәzi növlәri qidalanmırlar. Erkәklәrinin bir sıra növlәri çox vaxt onlarca vә yüzlәrcә metr uzanan dәstәlәr әmәlә gәtirirlәr; havada süzәrkәn onlar sәciyyәvi zәng sәsi çıxarırlar. Növlәrin bir hissәsi daşlar, kötüklәr, ağaclar vә s. kimi möhkәm substrat üzәrindә çoxalırlar. Sürfәlәri, әsasәn suda, müxtәlif şirin su hövzәlәrindә mәskunlaşırlar; bәzilәri ağac koğuşlarında, peyin içәrisindә vә s. rütubәtli substratlarda, hәmçinin dәnizlәrin litoralında, açıqlıqda, yaxud boru “evcik”lәrdә yaşayırlar. Detritlә, yosunlarla, ali bitkilәrin toxumaları ilә qidalanır, yaxud yırtıcılıq edirlәr; bәzilәri gündәcәlәrin, baharçıların vә bulaqçıların parazitlәridirlәr. Onların hemolimfasında (onlar mәhz “ağcaqanad sürfәsi” adı ilә akvariumistlәrә vә balıqçılara mәlumdur) hemoqlobin olduğuna görә bir çox sürfәlәri qırmızı rәngdә olurlar. X.-ın sürfәlәri su hövzәlәrinin özünütәmizlәmәsindә әhәmiyyәtli rol oynayır, bir çox şirin su vә dәniz balıqların әsas qidasıdır. Nәhәng çoxsaplı xromosomun olması, onları sitogenetika vә molekulyar biologiyanın öyrәnilmәsindә әlverişli obyektә çevirdi. Yaşlı X. (kütlәvi uçuşu vә çoxalması zamanı) vә onların sürfәlәri insanda allergik reaksiyalara sәbәb ola bilirlәr.
