XİTOZÁN – qismәn, yaxud tamamilә deasetillәşmiş xitin. X. makromolekulu qlükoza minin N-asetil-D-qlükozaminlә (adәtәn, halqaların 5–30%-i) qeyri-müntәzәm sopolimeridir. Tәbiәtdә (mәs., xәrçәngkimilәrin zirehlәrindә, göbәlәklәrin hüceyrә divarlarında, cücülәrin kutikulalarında) rast gәlinir. Xitinin deasetillәşmәsi (fermentativ, yaxud qәlәvilәrin qatılaşdırılmış mәhlulları ilә qızdırılmaqla) yolu ilә әmәlә gәlir. Deasetillәşmә qlikozid rabitәlәrin qırılması vә mәhsulun molekulyar kütlәsinin (1–8)·105-әdәk azalması ilә müşayiәt olunur. X. suda zәif, turşularda yaxşı hәll olur. Fiziki üsulların, kimyәvi reagentlәrin, yaxud fermentlәrin kömәyilә gedәn hidroliz hesabına X.-ın molekulyar kütlәsinin azalması onun suda hәllolma qabiliyyәtini artırır. X.-nın kimyәvi xassәlәri, tәrkibindә çoxlu miqdarda asan protonlaşan, metal kationlarını әlaqәlәndirәn vә s. aminqruplarının olması (bunun nәticәsindә X. kationit xassәlәrinә malikdir.) ilә şәrtlәnir. X., mәs., zülallar vә nuklein turşuları ilә ion, hidrofob vә hidrogen rabitәlәri әmәlә gәtirir. Toksiki deyildir, biol. yolla parçalanır.
X. vә onun törәmәlәrindәn tibdә dәrmanların orqanizm tәrәfindәn mәnim sәnilmәsi, immunitetin qaldırılması, fibroplastların proliferasiyası vasitәsi kimi, süni dәri, orqan vә toxumaların, kontakt linzalarının hazırlanmasında, yaraların sağaldılmasında sarğı vә tikiş materialı kimi; qida sәnayesindә antibakterial agent, pәhriz yemәyi mәhsullarını qatılaşdıran vә onlarda struktur yaradan maddә kimi, pivә, şirә vә şәrabların durulaşdırılması üçün; k.t.-nda bitkilәrin xәstәliklәrә davamlılığını artırmaq üçün boy tәnzimlәyicisi kimi, toxum vә çiliklәrin işlәnmәsi üçün; kosmetikada nәmlәndirici, emulqator, antistatik maddә, saçlara vә üz dәrisinә qulluq üçün yumşaldıcı vasitә kimi; biotexnologiyada çirkabların tәmizlәnmәsindә, biosensorların alınmasında, genlәrin köçürülmәsindә; digәr sahәlәrdә istifadә edilir.
