XİVAROLAR, x i b a r o l a r, ş u a r a l a r – Cәnubi Amerikanın q.-indә hindi xalqları qrupu. Maranyon çayının orta axarının sol sahilindә (Santyaqo, Morona, Pastasa çayları, Korriyentes çayının yuxarı axarı) And d-rının ş. qollarında Ekvadorun c.-ş.-indә vә ş.-indә (Pastasa vә Morona-Santyaqo әyalәtlәri), hәmçinin Perunun şm.-ında (Kaxamarka vә Amasonas dep-tlәri, San-Martin dep-tinin şm.-ı vә Loreto dep-tinin şm.-q.-i) yaşayırlar. Əsl X., yaxud şuaralar (ş i u r r a l a r, ş i v o r a l a r, ç i v a r o l a r; Ekvadorda 79,7 min nәfәr; 2010), açuar-şiviarlar (özlәrini a e n s adlandırırlar; Ekvadorda 9,1 min nәfәr vә Peruda 5 min nәfәr; 2016), vampislәr
(v a m b i s a l a r, u a m b i s a l a r, özlәrini u a m p i s, ş u a r adlandırırlar; Peruda 11 min nәfәr) vә aquarunalardan(a q u a h u n l a r, a v a h u n l a r, a v a x u n t l a r; Peruda 60 min nәfәr) ibarәtdirlәr; bәzәn Peruda yaşayan kandoşişapralar (m u r a t o l a r; 3,5 min nәfәr) da X.-a aid edilir, digәr versiyalara görә kandoşi dili tәcrid olunmuş dildir. Hәmçinin ispan vә keçua dillәri yayılmışdır. Ənәnәvi inanclarını saxlamışlar, X.-ın tәqr. 10%-i xristiandır.
İspanların gәlişinәdәk X.-ın әrazisi q.-dә inklәrin ekspansiyasına mәruz qalırdı. İspanlarla ilk әlaqәlәr 16 әsrin ortalarına aiddir. 17 әsrin әvvәllәrindәn onların xristianlaşdırılmasına ilk cәhdlәr göstәrilmiş, 19 әsrin ortalarından yezuit missiyaları yaradılmışdır. X.-ın bir çox icması 20 әsrin ortalarınadәk tәcridolunmuş hәyat tәrzi sürürdü. 1960-cı illәrdәn X.-ın әrazisindәn neft çıxarılır. X.-ın bir hissәsi şәhәrlәrdә yaşayır, yaxud neft kәmәrlәrinin istismarı sahәsindә çalışır. İctimai-siyasi tәşkilatları mövcuddur.
Ənәnәvi mәdәniyyәtlәri Cәnubi Amerikanın tropik meşәlәrindә yaşayan hindilәr üçün sәciyyәvidir. Tala әkinçiliyi (maniok, banan, qarğıdalı, batat, paxla, şәkәr qamışı, pambıq, tütün), ovçuluq (o cümlәdәn oxatan borucuq vә nizәdәn istifadә etmәklә), balıqçılıq (tәlәqurma vә zәhәrli bitkilәrdәn istifadә etmәklә) vә yığıcılıqla mәşğul olurlar. Toxuculuq, dulusçuluq, hörmә inkişaf etmişdir. Ənәnәvi evlәri böyük ailә üçün oval planlı komadır. Ənәnәvi geyimlәri kişilәrdә belә sarınan, qadınlarda isә sağçiyin üstündә bәndlәnәn pambıq parçadır. Bәzәk әşyaları heyvan dişlәrindәn, toxumlardan boyunbağı, kişilәrdә quş lәlәklәrindәn baş geyimlәridir. Üzlәrinin vә bәdәnlәrinin rәnglәnmәsi yayılmışdır. 1950-ci illәrәdәk düşmәn başlarının ovu vә insan başlarının qurudulması (santsa) adәti tәtbiq olunurdu. Şaman ayinlәri lianadan hazırlanmış mәstedici maye ayauaskadan (Banisteriopsis caapi), tütündәn istifadә ilә әlaqәdardır. Zәngin mifologiyaları [Ay vә Günәş qardaşları, müxtәlif mәdәni dәyәrlәrin (od, duz, gil, bitki boyaları, ulduzların mәnşәyi) әldә edilmәsi haqqında süjetlәr] saxlanılmışdır. Musiqi alәtlәrindәn tәbil vә fleyta yayılmışdır.
