XİVƏ XANLIĞI – Orta Asiyada 16 әsrin әvvәli – 20 әsrin әvvәlindә mövcud olmuş dövlәt. 1512 ildә özbәk xanı İlbarsın himayәsi altında Xarәzm vahәsindә vә Xorasanın şm. hissәsindә yaranmışdı. Paytaxtları ardıcıl olaraq Vәzir, Ürgәnc, Xivә olmuşdur. X.x.-nın 18 әsrin birinci yarısına aid tarixi üçün daimi çәkişmәlәr, dağınıqlıq, Buxara vә Sәfәvilәr dövlәti ilә aramsız müharibәlәr şәraitindә hakim sülalәlәrin tez-tez dәyişmәsi sәciyyәvidir. 1700, 1703, 1714 illәrdә Xivә taxtına iddiası olan müxtәlif şәxslәr X.x.-nın Rusiyanın tәbәәliyinә qәbul olunması üçün I Pyotrla danışıqlar aparmışlar. Lakin Xivә ekspedisiyası (1717) xivәlilәr tәrәfindәn mәhv edilmişdi. 1740–47 illәrdә X.x. Nadir şahın hakimiyyәti altında olmuşdur. 1763 ildә ara müharibәlәri nәticәsindә özbәklәrin kunqrat tayfasının başçısı Mәhәmmәd Amin (Kunqratlar sülalәsinin banisi) güclәnmiş, 1804 ildә Kunqratların nümayәndәsi xan taxtına çıxmışdı. X.x.-nın әn qüdrәtli dövrü qonşuluqdakı xırda hakimliklәri (Aral, Qaraqalpaq vә s. hakimliklәr) tabe etmiş, ali şura yaratmaq, vergi sistemini nizama salmaq vә xәzinә gәlirlәrini artırmaqla mәrkәzi hakimiyyәti möhkәmlәndirmiş I Mәhәmmәd Rәhim xanın dövrünә [1806–25] tәsadüf edir. V.A.Perovskinin Allahqulu xana [1825–42] qarşı ekspedisiyasının (1839–40) uğursuzluğundan sonra Rusiya X.x. ilә sәrhәdlәrini yalnız 1870-ci illәrdә tәsbit etmәyә nail oldu (bax Xivә yürüşlәri). 1873 ilin avqustunda ikinci Xivә yürüşü II Mәhәmmәd Rәhim xanı [1865–1910] protektorat haqqında Gendemian sülhünü (1873) imzalamağa vadar etdi: xanlıq qul ticarәtini dayandırmağı vә tәzminat ödәmәyi (2,2 mln. rubl.) öhdәsinә götürdü vә bir sıra imtiyazlarla Rusiya sahibkarlarına rüsumsuz ticarәt hüququ verdi; Amudәryanın sağ sahili Türküstan gen.-qubernatorluğunun tәrkibinә qatıldı. Oktyabr çevrilişinin (1917) tәsirilә xanlıqda yaranmış kәskin siyasi mübarizә 1920 ildә Qırmızı ordu hissәlәrinin müdaxilәsindәn sonra Sәid Abdulla xanın devrilmәsi (1920, fevral) vә Ümumxarәzm xalq qurultayında Xarәzm Xalq Sovet Respublikasının elan olunması (1920, aprel) ilә başa çatdı.
Azərbaycan Milli Ensiklopediyası
“Azərbaycan” xüsusi cildi (Az)“Azərbaycan” xüsusi cildi (rus)I CİLDII CİLDIII CİLDIV CİLDV CİLDVI CİLDVII CİLDVIII CİLDIX CİLDX CİLDXI CİLD
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, “Azərbaycan” xüsusi cildi (Azərbaycan dilində) |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2007 |
| ISBN: | 978-9952-441-01-7 |
| Səhifələrin sayı: | 881 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, “Azərbaycan” xüsusi cildi (rus dilində) |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2012 |
| ISBN: | 978-9952-441-01-7 |
| Səhifələrin sayı: | 881 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, I CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2009 |
| ISBN: | 978-9952-441-02-4 |
| Səhifələrin sayı: | 608 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, II CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2010 |
| ISBN: | 978-9952-441-05-5 |
| Səhifələrin sayı: | 604 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, III CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2011 |
| ISBN: | 978-9952-441-07-9 |
| Səhifələrin sayı: | 604 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, IV CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2013 |
| ISBN: | 978-9952-441-03-1 |
| Səhifələrin sayı: | 608 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, V CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2014 |
| ISBN: | 978-9952-441-10-9 |
| Səhifələrin sayı: | 592 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, VI CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2015 |
| ISBN: | 978-9952-441-11-6 |
| Səhifələrin sayı: | 608 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, VII CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2016 |
| ISBN: | 978-9952-441-12-3 |
| Səhifələrin sayı: | 608 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, VIII CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | |
| ISBN: | |
| Səhifələrin sayı: |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, IX CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2019 |
| ISBN: | 978-9952-441-17-8 |
| Səhifələrin sayı: | 600 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, X CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili | 2020 |
| ISBN: | 978-9952-441-18-5 |
| Səhifələrin sayı: | 600 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, XI CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2024 |
| ISBN: | 978-9952-441-20-8 |
| Səhifələrin sayı: | 600 |
HİNDİSTANDA XALQ ÜSYANI – XMELNİTSKİ
XİVƏ XANLIĞI
XİVƏ XANLIĞI – Orta Asiyada 16 әsrin әvvәli – 20 әsrin әvvәlindә mövcud olmuş dövlәt. 1512 ildә özbәk xanı İlbarsın himayәsi altında Xarәzm vahәsindә vә Xorasanın şm. hissәsindә yaranmışdı. Paytaxtları ardıcıl olaraq Vәzir, Ürgәnc, Xivә olmuşdur. X.x.-nın 18 әsrin birinci yarısına aid tarixi üçün daimi çәkişmәlәr, dağınıqlıq, Buxara vә Sәfәvilәr dövlәti ilә aramsız müharibәlәr şәraitindә hakim sülalәlәrin tez-tez dәyişmәsi sәciyyәvidir. 1700, 1703, 1714 illәrdә Xivә taxtına iddiası olan müxtәlif şәxslәr X.x.-nın Rusiyanın tәbәәliyinә qәbul olunması üçün I Pyotrla danışıqlar aparmışlar. Lakin Xivә ekspedisiyası (1717) xivәlilәr tәrәfindәn mәhv edilmişdi. 1740–47 illәrdә X.x. Nadir şahın hakimiyyәti altında olmuşdur. 1763 ildә ara müharibәlәri nәticәsindә özbәklәrin kunqrat tayfasının başçısı Mәhәmmәd Amin (Kunqratlar sülalәsinin banisi) güclәnmiş, 1804 ildә Kunqratların nümayәndәsi xan taxtına çıxmışdı. X.x.-nın әn qüdrәtli dövrü qonşuluqdakı xırda hakimliklәri (Aral, Qaraqalpaq vә s. hakimliklәr) tabe etmiş, ali şura yaratmaq, vergi sistemini nizama salmaq vә xәzinә gәlirlәrini artırmaqla mәrkәzi hakimiyyәti möhkәmlәndirmiş I Mәhәmmәd Rәhim xanın dövrünә [1806–25] tәsadüf edir. V.A.Perovskinin Allahqulu xana [1825–42] qarşı ekspedisiyasının (1839–40) uğursuzluğundan sonra Rusiya X.x. ilә sәrhәdlәrini yalnız 1870-ci illәrdә tәsbit etmәyә nail oldu (bax Xivә yürüşlәri). 1873 ilin avqustunda ikinci Xivә yürüşü II Mәhәmmәd Rәhim xanı [1865–1910] protektorat haqqında Gendemian sülhünü (1873) imzalamağa vadar etdi: xanlıq qul ticarәtini dayandırmağı vә tәzminat ödәmәyi (2,2 mln. rubl.) öhdәsinә götürdü vә bir sıra imtiyazlarla Rusiya sahibkarlarına rüsumsuz ticarәt hüququ verdi; Amudәryanın sağ sahili Türküstan gen.-qubernatorluğunun tәrkibinә qatıldı. Oktyabr çevrilişinin (1917) tәsirilә xanlıqda yaranmış kәskin siyasi mübarizә 1920 ildә Qırmızı ordu hissәlәrinin müdaxilәsindәn sonra Sәid Abdulla xanın devrilmәsi (1920, fevral) vә Ümumxarәzm xalq qurultayında Xarәzm Xalq Sovet Respublikasının elan olunması (1920, aprel) ilә başa çatdı.
XİVƏ XANLIĞI
XİVƏ XANLIĞI – Orta Asiyada 16 әsrin әvvәli – 20 әsrin әvvәlindә mövcud olmuş dövlәt. 1512 ildә özbәk xanı İlbarsın himayәsi altında Xarәzm vahәsindә vә Xorasanın şm. hissәsindә yaranmışdı. Paytaxtları ardıcıl olaraq Vәzir, Ürgәnc, Xivә olmuşdur. X.x.-nın 18 әsrin birinci yarısına aid tarixi üçün daimi çәkişmәlәr, dağınıqlıq, Buxara vә Sәfәvilәr dövlәti ilә aramsız müharibәlәr şәraitindә hakim sülalәlәrin tez-tez dәyişmәsi sәciyyәvidir. 1700, 1703, 1714 illәrdә Xivә taxtına iddiası olan müxtәlif şәxslәr X.x.-nın Rusiyanın tәbәәliyinә qәbul olunması üçün I Pyotrla danışıqlar aparmışlar. Lakin Xivә ekspedisiyası (1717) xivәlilәr tәrәfindәn mәhv edilmişdi. 1740–47 illәrdә X.x. Nadir şahın hakimiyyәti altında olmuşdur. 1763 ildә ara müharibәlәri nәticәsindә özbәklәrin kunqrat tayfasının başçısı Mәhәmmәd Amin (Kunqratlar sülalәsinin banisi) güclәnmiş, 1804 ildә Kunqratların nümayәndәsi xan taxtına çıxmışdı. X.x.-nın әn qüdrәtli dövrü qonşuluqdakı xırda hakimliklәri (Aral, Qaraqalpaq vә s. hakimliklәr) tabe etmiş, ali şura yaratmaq, vergi sistemini nizama salmaq vә xәzinә gәlirlәrini artırmaqla mәrkәzi hakimiyyәti möhkәmlәndirmiş I Mәhәmmәd Rәhim xanın dövrünә [1806–25] tәsadüf edir. V.A.Perovskinin Allahqulu xana [1825–42] qarşı ekspedisiyasının (1839–40) uğursuzluğundan sonra Rusiya X.x. ilә sәrhәdlәrini yalnız 1870-ci illәrdә tәsbit etmәyә nail oldu (bax Xivә yürüşlәri). 1873 ilin avqustunda ikinci Xivә yürüşü II Mәhәmmәd Rәhim xanı [1865–1910] protektorat haqqında Gendemian sülhünü (1873) imzalamağa vadar etdi: xanlıq qul ticarәtini dayandırmağı vә tәzminat ödәmәyi (2,2 mln. rubl.) öhdәsinә götürdü vә bir sıra imtiyazlarla Rusiya sahibkarlarına rüsumsuz ticarәt hüququ verdi; Amudәryanın sağ sahili Türküstan gen.-qubernatorluğunun tәrkibinә qatıldı. Oktyabr çevrilişinin (1917) tәsirilә xanlıqda yaranmış kәskin siyasi mübarizә 1920 ildә Qırmızı ordu hissәlәrinin müdaxilәsindәn sonra Sәid Abdulla xanın devrilmәsi (1920, fevral) vә Ümumxarәzm xalq qurultayında Xarәzm Xalq Sovet Respublikasının elan olunması (1920, aprel) ilә başa çatdı.
