XİVƏ YÜRÜŞLƏRİ – 19 әsrdә Xivә xanlığını tabe etmәk mәqsәdilә rus qoşunlarının hәrbi ekspedisiyaları. Rusiyanın Orta Asiya ilә ticarәt әlaqәlәrini genişlәndirmәsinә mane olan Xivәni öz nüfuzu altına almaq mәqsәdilә çar hökumәti dәfәlәrlә cәhd göstәrsә dә, ayrı-ayrı hәrbi dәstәlәrin yürüşlәri (1605, 1717, 1739 vә s.) yerli әhalinin müqavimәti sәbәbindәn uğursuzluğa düçar olmuşdu.
1839–40 il yürüşü xivәlilәrin Rusiya mülklәrinә aramsız yürüşlәri sәbәbindәn tәşkil edilmişdi. Xivәyә yürüş üçün Orenburq gen.-qubernatoru V.A.Perovskinin komandanlığı altında 5 minlik ekspedisiya dәstәsi (6,6 min nәfәr, 22 top) tәşkil edilmişdi. Dәstә 1839 ilin noyabrında Orenburqdan çıxsa da, anomal sәrt qış şәraitindә ekspedisiya zәif tәchiz olunması (isti geyim, yanacaq vә s. çatışmazlığı) sәbәbindәn irәlilәyә bilmәmiş vә 1840 il fevralın әvvәlindә geri çәkilmişdi. 1840 ilin yayında Orenburqa qayıdan dәstә ekspedisiya heyәtinin çox hissәsini (1 min nәfәrdәn çox soyuq vә xәstәlikdәn yolda hәlak olmuş, 1 min nәfәrdәn çox xәstәlәnmişdi), bütün artilleriyasını, dәvә vә atların tәqr. 90%-ini itirmişdi.
1873 il yürüşü fevral–iyul aylarında tәşkil edilmişdi. Rusiyanın Buxara vә Kokandı (bax Buxara yürüşlәri, Kokand yürüşlәri) tabe etmәsindәn sonra da Xivә Rusiya imperiyasına qarşı düşmәn mövqeyini dәyişmәdi. Fevral–aprel aylarında Daşkәnd, Orenburq, Manqışlaq vә Krasnovodskdan Türküstan gen.-qubernatoru gen.-l. K.P. fon Kaufmanın başçılığı ilә sayı 12 min nәfәr olan silahlı dәstәlәr hәrәkәtә başladı. Orenburq vә Manqışlaq dәstәlәri birlәşәrәk mayın 26-da şm.-dan, Türküstan dәstәsi isә c.-ş.-dәn Xivәyә yaxınlaşdı. Krasnovodsk dәstәsi su çatışmazlığı sәbәbindәn geri qayıtmağa mәcbur oldu. Mayın sonunda rus qoşunları Xivә әtrafında Xivә qoşunlarının müqavimәtini qıraraq onları tәslim etdi. Gendemian sülhünә (1873) görә Xivә xanlığı Rusiyanın protektoratına çevrildi.
