XİYABANİ Şeyx Mәhәmmәd Hacı Əbdülhәmid oğlu (1880, Tәbriz ş. yaxınlığındakı Xamnә qәs. – 14.9.1920, Tәbriz) – Cәnubi Azәrb.-da milli azadlıq hәrәkatının rәhbәri, mütәfәkkir, publisist. Tәbriz ruhani mәktәbini bitirmiş vә müctәhid dәrәcәsinә çatmışdı. 1905–11 illәr İran inqilabının iştirakçısı, Azәrb. milli әncümәninin vә İran mәclisinin (2-ci çağırış; 1909–11) deputatı olmuşdur. İran inqilabının mәğlubiyyә tindәn sonra X. Xorasan, Port-Petrovsk (M a h a ç q a l a), Bakı, Tiflis şәhәrlәrinә getmiş, Tәbrizdә gizli yaşamışdır. Birinci dünya müharibәsi (1914–18) illәrindә İran Demokrat Partiyası (İDP) Tәbriz tәşkilatının fәaliyyәtini genişlәndirmәyә çalışmışdır.
1917 il avqustun 24-dә Tәbrizdә keçirilmiş İDP Azәrbaycan Əyalәt Komitәsinin konfransında müstәqil Azәrbaycan Demokrat Partiyası yaradılmış, X. onun Mәrkәzi Komitәsinin sәdri seçilmiş, partiyanın orqanı olan “Tәcәddüd” qәzetindә kәskin siyasi ruhlu mәqalәlәr dәrc etdirmişdir. 1918 ildә Cәnubi Azәrb.-a daxil olan Osmanlı qoşununa müqavimәt göstәr-mәk mәqsәdilә 500 nәfәrlik silahlı dәstә yaratmışdı. Osmanlılar tәrәfindәn hәbs edilib Urmiyaya, sonra isә Qarsa göndәrilmişdi. Hәbsdәn azad olduqdan sonra Tәbrizdә inqilabi fәaliyyәtini davam etdirmişdir. X. 1920 il aprelin 7-dә Tәbrizdә baş vermiş silahlı üsyana [bax Tәbriz üsyanı (1920)]
rәhbәrlik edәn xüsusi Rәyasәt Heyәtinin sәdri seçilmişdi. Üsyanın qәlәbәsindәn sonra Cәnubi Azәrb. Azadistan (A z a d l ıq ö l k ә s i) adlandırılmışdı. İyunun 23-dә X.-nin başçılığı ilә milli hökumәt tәşkil edilmişdi. Milli hökumәt bir sıra demokratik tәdbirlәr (әrzaq mallarının qiymәtini aşağı salmaq, mәktәb, xәstәxana açmaq vә s.) hәyata keçirmişdi. 1920 ilin sentyabrında İngiltәrәnin bilavasitә kömәyi ilә şah hökumәt qoşunları Tәbrizә hücum etdi. X. üsyan yatırılarkәn öldürüldü.
