XİYAR, y e l p ә n ә k (Cucumis) – balqabaq kimilәr fәsilәsindәn bir vә çoxillik ot bitkisi cinsi. Çoxu Afrikada (bir neçә növü Asiyada vә Amerikada) bitәn 30-adәk növü var. X.-ın bәzi növlәri tәrәvәz bitkilәri kimi becәrilir, onların arasında qovun, hәmçinin ki vano (C. metulifer) adlanan Afrika X.-ı, yaxud buynuzlu qovun, Antil X.-ı, yaxud anquriya (C. anguria) vә dünyada әn çox yayılmış mәdәni növ olan әsl X. adlanan әkin X.-ı (C. sativus) becәrilir. Ehtimala görә, vәtәni hesab edilәn Hindistanda X. e.ә. 3 minillikdәn mәlum idi; Rusiyada 16 әsrdәn becәrilir. Sürünәn, yaxud dırmaşan әsas gövdәsi (uzunhörgülü sortlarda uz. 1,5–4 m vә daha çox; orta vә qısahörgülü sortlarda müvafiq olaraq 0,6–1,5 m vә 0,4–0,6 m), 1-ci vә 2-ci dәrәcәli yan zoğları olan birillik bitkidir. Kök sistemi uz. (1 m-ә -dәk) mil kökdәn vә torpağın üst qatında yerlәşәn yan köklәrdәn ibarәtdir.
Əkin xiyarı: çiçәklәmә vә meyvәvermә
fazasında zoğun bir hissәsi.
fazasında zoğun bir hissәsi.
Yarpaqları növbәli, bütöv, ürәkşәkilli, ürәkşәkillidi limli, yaxud beşdilimli formadadır. Çiçәklәri sarı, qıfşәkilli, çarpaz tozlanandır (partenokarp adlanan tozlanmayan formaları da var). Əsasәn, birevli, ayrıcinsiyyәtli, (erkәk qoltuq çiçәklәri qalxan çiçәk qrupun da, dişi çiçәklәr isә başlıca olaraq tәktәk yerlәşir) bitkilәrdir; qismәn ikievli bitki formaları (dişi vә erkәk çiçәklәrin üstünlüyü ilә) mövcuddur. Meyvәsi yalançı gilә meyvәdir. 3–5 toxum kamerası olan, yaşıl qabaqmeyvә tükcüklü (ağtikanlı, qaratikanlı), yaxud hamar, iri vә yaxırdaqabarlı, sortundan asılı olaraq müxtәlif formalı (oval, silindrik vә s.) vә ölçülü (qısa, orta vә ya uzunmeyvәli) olur. Meyvәdә 93–97% su, 3–7% quru maddә (o cümlәdәn 1,07–2,54% karbohidratlar, 0,33–0,78% K, Ca, Mg mineral duzları vә s.), β-karotin, vitaminlәr (A, E, C, H vә B qrupu) vә s. vardır. Meyvәlәri texniki yetişkәnliyin müxtәlif mәrhәlәlәrindә yemәkdә istifadә edilir: tәzә halda (uz. 5–10 sm vә daha çox olan 8–10 günlük tәr X.-lar), duza vә turşuya qoyulmuş kornişonlar (uz. 4–7 sm olan 4–5 günlük X.-lar) vә hәftәbecәr (uz. 3–5 sm olan 2–3 günlük X.-lar) kimi istifadә edilir. Yetişmiş meyvәlәri (iri, çox vaxt müxtәlif sıxlıqda “torlu” vә üstü mantarlaşmış çatlarla örtülüdür; sortundan asılı olaraq ağ, sarı, yaxud müxtәlifçalarlı qәhvәyi rәngdәdir) yalnız toxum almaq üçün istifadә edilir. İşıq vә istisevәn (toxumların cücәrmә temp-ru 12–13°C, optimal inkişaf temp-ru 18–32°C-dir, şaxtaya dözmür), suvarma rejiminә, torpağın vә havanın rütubәtinә (85–90%) tәlәbkardır. Dünyada 2,1 mln. ha-dan çox sahәdә X. becәrilir, 71,4 mln. t meyvә (kornişonlar nәzәrә alınmaqla) yığılır (ÜƏT-in mәlumatlarına әsasәn, 2013). Əsas istehsalçıları Çin (54,3 mln. tdan çox), Türkiyә (1,7 mln. t-dan çox), İran (1,6 mln. t-a yaxın), RF (1,0 mln. t-dan çox), ABŞ (750 min t-a yaxın), Meksikadır (640 min t-a yaxın). Vegetasiya dövrünә görә sortlar aşağıdakı qruplara bölünür: 40–50 günә – tezyetişәnlәr (Avanqard, Zador F1 vә b.), 51–60 günә – orta yetişkәnlikdә olanlar (Aktyor F1, Qvidon F1, Duet F1 vә b.), 61–70 günә orta-gecyetişәnlәr (Nejinski, Kudesnik vә b.) vә 71 gündәn artıq – gecyetişәnlәr (Geyşa F1, Feniks vә b.). X. yüngül qranulometrik tәrkibli, üzvi maddәlәrlә zәngin torpaqlarda (pH 6,0–7,0) becәrilir. Ən yaxşı sәlәflәri çoxillik otlar tәbәqәsi, paxla-taxıl otları qarışığı, tezyetişәn kartof vә kәlәm, pomidor, c. rnlarında isә badımcan vә bibәrdir. Torpağı dondurma şumu aparmaqla hazırlayırlar. Yazda lәklәrә, plyonkalı istixanalara vә s. (әkin sxemi cәrgәli vә ya ikixәtlidir) şitillәr әkilir, yaxud toxumlar basdırılır, bәzәn açıq qruntda şpaler kulturasında becәrilir. Seyrәltmә, cәrgәarası alaqetmә, kultivasiya, torpağı yumşaltma, çәpәrlәrin düzülmәsi, әla vә qidalandırma, suvarma, alaqlar, zәrәrvericilәr vә xәstәliklәrlә mübarizә, mәhsulun müntәzәm yığılması ilә torpağa qulluq edilir. Əllә, yaxud mexaniklәş dirilmiş üsulla (bax Tәrәvәzyığan maşınlar) yığılır. X.-ın mәhsuldarlığı açıq qruntda 20–40 t/ha, örtülü qruntda 25–50 kq/m2 vә daha çox olur. Əsas xәstәliklәri unlu şeh, yalançı şeh vә bakteriozdur. Zәrәrvericilәri tripslәr, hörümçәk gәnәsi vә mәnәnәlәrin müxtәlif növlәridir. Adında “xiyar” sözü olan bitkilәr (Meksika X.-ı, yaxud çayot; ilan X.-ı, yaxud trixozant; Peru X.-ı, yaxud tsiklantera vә b.) bu fәsilәnin b. cinslәrinә aid edilirlәr.
Azәrb.-nın demәk olar ki, bütün regionlarında becәrilir. Xalq tәbabәtindә X.-ın suyu sidikqovucu, sәrinlәşdirici, hәrarәtsalıcı, bәlğәmgәtirici vasitә kimi işlәdilir.
