XLOROPLASTLAR (yun. χλωρός –yaşıl + πλαστός – yapılmış) – bitkilәrdә fotosintezi hәyata keçirәn hüceyrәdaxili orqanellәr (plastidlәr); xlorofillәrin olması hesabına yaşıl rәngә boyanır. Bitkilәrin yer üstü orqanlarının toxumalarının hüceyrәlәrindә rast gәlinir, xüsusilә yarpaqlarda vә yaşıl meyvәlәrdә çoxdur vә yaxşı inkişaf etmişdir. Uz. 5–10 mkm, eni 2–4 mkm-dir. Ali bitkilәrin hüceyrәlәrindә X. (adәtәn 15–50 әdәd) linzaşәkilli-dәyirmi vә ya ellipsvari formada olur. Yosunlarda olan vә xromatafor adlanan X. daha müxtәlifdir, lakin sayı adәtәn az (birdәn bir neçәyәdәk) olur.
X.sitoplazmadan seçici keçiriciliyә malik ikiqat membranla ayrılır; onun daxili hissәsi matriksә (stromaya) girәrәk, yastılaşmış kisә şәklindә olan әsas struktur sistemi vahidlәrini – tilakoidlәri әmәlә gәtirir, bunlarda lokallaşan әsas piqmentlәr xlorofillәr, kömәkçi piqmentlәr isә karotinoidlәrdir. Birlәşәrәk qran (üst-üstә yığılmış sikkәlәr şәklindә) әmәlә gәtirәn diskşәkilli tilakoidlәr qrupu bir-biri ilә elә birlәşir ki, onların boşluqları maneәsiz olaraq әlaqәlәnir. Ali bitkilәrin X.-ında qranların sayı 40–60-a (bәzәn 150-yә) çata bilir. Stromaların tilakoidlәri (fretlәrlәr) qranları bir-biri ilә әlaqәlәndirir. X.-ın tәrkibindә ribosomlar, DNT, fermentlәr olur: fotosintezlә yanaşı, onlarda ADF-dәn ATF-in sintezi (fosforlaşma), lipidlәrin sintezi vә hidrolizi, stromada toplanan assimilyasiya nişastasının vә zülalların sintezi hәyata keçir. X.-da hәmçinin işıq reaksiyasında iştirak edәn fermentlәr vә tilakoidlәrin membran zülalları da sintez olunur. X.-ın öz genetik aparatının vә spesifik zülal sintez edәn sisteminin olması onların digәr hüceyrә strukturlarından nisbi müstәqilliyini tәmin edir. Hәr bir X.-ın bölünmә yolu ilә replikasiya olan (hüceyrәdә onların sayı mәhz belә artır) proplastidlәrdәn inkişaf etdiyi güman edilir; yetkin X. da bәzәn replikasiyaya qadirdirlәr. Yarpaq vә budaqların qocalması, meyvәlәrin yetişmәsi zamanı xlorofilin parçalanması sәbәbindәn X. yaşıl rәnglәrini itirәrәk xromoplastlara çevrilir. Güman edilir ki, X. sianobakterilәrin qәdim eukariotlarla – heterotrof yosunlar vә ya ibtidailәrlә simbiogenezi yolu ilә әmәlә gәlmişlәr.
Xloroplastın quruluş sxemi: 1 – stroma; 2 – qran; 3 – tilakoid boşluğu;
4 – tilakoid membranı; 5 – daxili mem bran; 6 – xarici membran.
Əd.: Н а с ы р о в Ю.С. Фотосинтез и генетика хлоропластов. М., 1975; Methods in chloroplast molecular biology. Amst., 1982.
