XOCA SƏƏDƏDDİN ƏFƏNDİ (1536/37, İstanbul – 2.10.1599, İstanbul) – Osmanlı tarixçisi, müdәrrisi vә şeyxülisla-mı. Babası I Şah İsmayılın müridlәrindәn olan, lakin Çaldıran vuruşmasından (1514) sonra İstanbula aparılmış İsfahanlı Hafiz Mәhәmmәd, atası isә Sultan Sәlimin әn yaxın nәdimi Hәsәn Can Çәlәbidir. Kiçik yaşlarından saray mühitindә mükәmmәl tәhsil almış, 1556 ildә İstanbuldakı Murad paşa mәdrәsәsinә, 1564 ildә Bursadakı İldırım Bәyazid mәdrәsәsinә, 1571 ildә Sahnı Sәman mәdrәsәsinә müdәrris tәyin olunmuşdu. 1573 ildә şahzadә Muradın müәllimi tәyin edilәrәk Manisaya göndәrildi. 1574 ildә II Sәlimin ölümündәn sonra III Muradla birlikdә İstanbula gәldi, sonuncunun sultan elan olunmasından sonra xaceyi-sultan titulunu aldı, eyni zamanda sarayın nüfuzlu şәxslәrindәn birinә çevrildi. İngiltәrә ilә diplomatik әlaqәlәrin qurulması vә ticarәt sazişinin imzalanmasında mühüm rol oynadı. III Mehmedin dövründә dә sarayın әn nüfuzlu şәxslәrindәn biri oldu, şahzadәnin taxta çıxmasından öncә müәllimi Molla Nasuhun vәfatı sәbәbindәn xaceyi-sultan titulunu daşımağa davam etdi. Bu sırada Validә Sәfiyә sultandan dәstәk alaraq, әvvәldәn düşmәn olduğu şeyxülislam Bostanzadә Mehmed әfәndini nüfuzdan saldı. Çox keçmәdәn III Mehmed vәzirliyә vә elmi rütbәlәrә tәyinatlarla bağlı X.S.ә. ilә mәşvәrәt edilmәsini әmr etdi. X.S.ә. sultanı Avstriya sәfәrinә çıxmağa tәşviq etdi, sultanla birlikdә ordunun mәrkәzindә yer alaraq Xaçova zәfәrinin (1596) qazanılmasında mühüm rol oynadı. Öz nüfuz vә tәsirini daha da artırdı. Lakin bu vәziyyәt uzun çәkmәdi. III Mehmedin kürәkәni olan İbrahim paşanın yerinә Ciğalazadә Sinan paşanı sәdrәzәmliyә gәtirmәyә çalışması X.S.ә-nin Validә Sәfiyә sultanla münasibәtlәrini pislәşdirdi. III Mehmed anasının tәkidilә İbrahim paşanı yenidәn sәdrәzәmliyә gәtirәrәk X.S.ә.-ni xaceyisul tanlıqdan azad etdi vә dövlәt işlәrindәn uzaqlaşdırdı. Bu sırada şeyxülislam Bostanzadә Mehmed әfәndi vә digәrlәri X.S.ә.-nin mәrkәzdәn uzaqlaşdırılması mәqsәdilә Mәkkә qazısı tәyin edilmәsini tәklif etsәlәr dә, bu tәklif qәbul olunmadı. Az sonra İbrahim paşanın sәdrәzәmlikdәn çıxarılması (1597) vә Mehmed әfәndinin ölümü X.S.ә. üçün yenidәn yol açdı. 1598 ildә o, xaceyisultan titulu saxlanılmaqla şeyxülislam tәyin edildi. 1599 ildә Ayasofya mәscidindә Sultan III Muradın şәrәfinә tәşkil edilәn mövlud mәrasimi zamanı vәfat etmiş, Əyyub sultanda öz adına inşa etdirdiyi darülkurra camesindә dәfn olunmuşdur.
X.S.ә. eyni zamanda elmi himayә etmiş, Gelibolulu Mustafa Əli “Mәnaqibi-hünәrvәran” әsәrini onun istәyi ilә qәlәmә almış, rәsәdxana qurması üçün böyük dәstәk verdiyi Tәkiyyәddin astronomiya ilә bağlı yazdığı әsәrlәrini ona ithaf etmişdir. Osmanlı dövlәtinin qurulmasından Sultan Yavuz Sәlimin dövrünәdәk olan hadisәlәrdәn bәhs edәn “Tacüt-tәvarix” әsәri X.S.ә.-yә tarixçi kimi böyük şöhrәt gәtirmişdir. X.S.ә. Əbdülkәrim Quşeyrinin “Risalә” -sini, Şәttәnufinin Əbdülqadir Geylaninin mәnaqibinә dair “Behcәtül-әsrar”ı nı vә Muslihuddin Larinin farsca yazılmış “Miratül-әdvar”ını türk dilinә tәrcümә etmişdir.
