XOCALI SOYQIRIMI (1992) – Azәrb. Resp.-nın Xocalı ş.-nin işğalı zamanı ermәni hәrbi birlәşmәlәrinin sovet ordusunun Xan kәndindәki 366-cı mexaniklәşdirilmiş atıcı alayının, hәmçinin xarici ölkәlәrdәn gәtirilmiş muzdlu döyüşçülәrin iştirakı ilә azәrb.-lara qarşı hәyata keçirdiklәri kütlәvi qırğın aktı, qәtliam. 1988 ildә Ermәnistan Qarabağ iddiası ilә Azәrb.-a qarşı növbәti tәcavüzkar siyasәtinә başladı. Xocalının işğalına gedәn yol Tuğ vә Sәlakәtin k.-lәrinin işğalından (1991, 30 oktyabr) başladı. Bununla Xocalı Qarabağdakı ermәni separatçılarının blokadasına alındı, şәhәrlә avtomobil әlaqәsi kәsildi. 1992 il yanvarın 2-dәn şәhәrә elektrik enerjisi dә verilmirdi. Yeganә nәqliyyat vasitәsi olan helikopter әlaqәsi dә yanvarın 28-dә Şuşa sәmasında mülki helikopterin vurulması vә nәticәdә 41 nәfәrin hәlak olmasından sonra kәsildi. Yanvarın 10-da Axullu, fevralın 11-dәn 12-nә keçәn gecә Quşçular vә Malıbәyli, fevralın 17-dә Qaradağlı k.-lәrinin işğalı ilә Xocalının әlә keçirilmәsi üçün әlverişli şәrait yarandı. Fevralın 25-dәn 26-na keçәn gecә ermәnilәr üç istiqamәtdәn Xocalıya soxulduqlarına görә әhali Qarqar çayı istiqamәtindә, Əsgәrana doğru meşәlәrә qaçmağa mәcbur oldu.
Xocalıdan qaçqınlar.
Lakin tezliklә bunun mәkrli hiylә olduğu anlaşıldı, Naxçivanik k. yaxınlığında әhalinin qarşısı ermәni silahlıları tәrәfindәn kәsildi. Qarlı aşırımlarda vә meşәlәrdә zәiflәmiş, taqәtdәn düşmüş әli yalın insanların çoxu burada ermәnilәr tәrәfindәn vәhşicәsinә qәtlә yetirildi. Bu zaman müdafiәsi tәşkil olunmayan şәhәri T.Hüseynovun başçılıq etdiyi 80 nәfәrdәn ibarәt, heç bir zirehli texnikası olmayan Xocalı özünümüdafiә taboru müdafiә edir, onlara Şıx briqadasının ikinci taboru vә 20 nәfәrlik minaatanlar batareyası kömәk edirdi. 60 nәfәrlik milis dәstәsi aeroportu qoruyurdu. Ermәnilәrin zәrbә endirdiklәri ilk obyekt aeroport oldu. Ə.Hacıyevin rәhbәrlik etdiyi 22 nәfәrlik dәstә düşmәn hücumunu 3 dәfә dәf etsә dә, qeyri-bәrabәr döyüşdә çıxılmaz vәziyyәtә düşәn Ə.Hacıyev aeroportun dispetçer mәntәqәsini partladaraq düşmәnin әlinә keçmәsinә imkan vermәdi. Ağdam–Əsgәran istiqamәtindә toplanmış milli hissәlәr arasında әlaqә vә ümumi rәhbәrlik olmadığından düşmәnә qarşı müqavimәt tәşkil etmәk mümkün olmadı. Xocalıda soyqırımı törәdildi, şәhәr yandırıldı. Rәsmi mәlumatlara görә hәmin gecә Xocalıda 3000 nәfәr әhali var idi. Sağ qalanların bir hissәsi iki yolla Ağdama tәrәf qaçmağa başlasalar da, qarlı-şaxtalı gecәni ayaqyalın, başıaçıq meşәdә keçirәn qaçqınların çoxunu don vurdu, yaralıların bir hissәsi tab gәtirә bilmәyib hәlak oldu. Sağ qalanlar isә sәhәri gün Xocalıdan 6–7 km aralı, Qaraqaya adlı yerdә meşәdәn çıxarkәn pusquda durmuş ermәnilәr tәrәfindәn güllә baran edildilәr. Abdal-Gülablı k.-nә getmәyә çalışan qaçqınları da düşmәn mühasirәyә alıb atәşә tutdu. X.s. nәticәsin dә 106 nәfәri qadın, 70 nәfәri qoca, 63 nәfәri uşaq olmaqla 613 nәfәr qәtlә yetirildi. 8 ailә tamamilә mәhv edildi, 56 nәfәr xüsusi qәddarlıq vә amansızlıqla diri-diri yandırıldı, başlarının dәrisi soyuldu, gözlәri çıxarıldı, başları kәsildi, hamilә qadınların qarnı süngü ilә deşildi, 25 uşaq hәr iki valideynini, 130 uşaq valideynlәrindәn birini itirdi. 76 nәfәri uşaq olmaqla 487 nәfәr yaralandı, 1275 nәfәr әsir götürüldü, әsir götürülәnlәrdәn 150 nәfәrin, o cümlәdәn 68 qadın vә 26 uşağın taleyi bugünәdәk mәlum deyil.
Ağdam şәhәrinә gәlib çıxmış Xocalı qaçqınları.
Azәrb. Milli Qәhrәmanı A.Bağırovun X.s. zamanı hәlak olanların meyitlәrinin döyüş meydanından çıxarılmasında vә azәrb. әsirlәrin ermәni әsgәrlәrin meyitlәri vә әsirlәri ilә dәyişdirilmәsindә әvәzsiz xidmәti ol muş dur. O, üç gün әrzindә 1003 Xocalı әsirini ermәnilәrin әlindәn xilas etmişdi. Mәhz onun sәylәri nәticәsindә S.Mövsümlü vә Ç.Mustafayev Xocalı hadisәlәrinin görüntülәrini lentә ala bilmişlәr.
Azәrbaycan Respublikası Prezidenti Heydәr Əliyevin Xocalı qaçqınları ilә görüşü. Bakı, 26 fevral 1995 il.
Azәrb. prezidenti H.Əliyevin tәşәbbüsü ilә 1994 ildә Milli Mәclis fevralın 26-nı “Xocalı Soyqırımı Günü” elan etmişdir. Bakının Xәtai r-nunda soyqırımı qurbanlarının xatirәsinә ilk abidә 1993 ildә inşa olunmuş, 2008 ildә hәmin abidәnin yerindә “Ana harayı” abidәsi ucaldılmışdır. Hazırda X.s.-nın tanınması Azәrb.-ın xarici siyasәtinin әsas istiqamәtlәrindәn biri kimi müәyyәnlәşdirilmişdir. X.s.-nı tam sәviyyәdә qәtliam kimi İslam Əmәkdaşlıq Tәşkilatı, Pakistan vә Sudan, parlament sәviyyәsindә Meksika, Kolumbiya, Çexiya, Bosniya vә Herseqovina, Peru, Honduras, Panama, İordaniya vә Rumıniya tanımış, Cibuti vә Şotlandiya parlamentlәri X.s.-na dair qәtnamә, ABŞ-ın 22 ştatı Xocalını qәtliam kimi tanıyan sәnәd qәbul etmişdir. 2008 ildәn Heydәr Əliyev fondunun vitseprezidenti
L.Əliyevanın tәşәbbüsü ilә “Xocalıya әdalәt” beynәlxalq kampaniyası çәrçivәsindә dövlәt qurumları, gәnclәr tәşkilatları vә ali tәhsil müәssisәlәrindә X.s.-na hәsr olunmuş tәqdimatlar keçirilir.
Xocalı soyqırımının 30-cu ildönümü ilә әlaqәdar Bakıda ümumxalq yürüşü. Bakı, 26 fevral 2022 il.
Azәrbaycan Respublikası Prezidenti İlham Əliyev Xocalı soyqırımı abidәsi önündә. Bakı, 26 fevral 2022 il.
Poçt markaları, çox sayda әdәbi, incәsәnәt vә musiqi әsәrlәri, “Haray”, “Günәşin batdığı yer”, “Xoca”, “Qırmızı qar” filmlәri X.s.-na ithaf olunmuşdur. Hollandiyanın Haaqa, Almaniyanın Berlin, Bosniya vә Herseqovinanın Sarayevo, Meksikanın Mexiko, Türkiyәnin Ankara, İzmit, İzmir, Uşak, Dәnizli vә Sakarya şәhәrlәrindә X.s. qurbanlarının xatirәsinә abidәlәr ucaldılmış, İsraildә soyqırımı qurbanlarının sayına uyğun “Xocalı 613” adlı xatirә ağaclıq zonası yaradılmışdır.
Əd.: Y a q u b l u N. Xocalı qırğını. B., 1992; Mәmmә d o v a H. Xocalı: Şәhidlәr, şahidlәr. B., 2003; Azәrbaycan tarixi. c. 7. B., 2008; B o r a n Ə. Xocalı soyqırımı: sәbәblәri, hәyata keçirilmә üsulları vә nәticәlәri. B., 2008; E n s e r o v V., Q a f f a r o v A. Xocalı soyqırımı xarici ölkәlәrin mәtbuatında. Ankara, 2021.
