XORASAN (orta far. خراسان, hәrfi mәnası gündoğan, şәrq) – Qәrbi vә Mәrkәzi Asiyada (hazırda İranın şm.-ş.-i, Türkmәnistanın
c.-ş.-i, Əfqanıstanın şm.-q.-i) tarixi vil. Ən mühüm şәhәrlәri Nişapur, Mәrv, Bәlx, Herat, Tus, sonralar Sәrәxs, Əbivәrd, Nisa, Sәbzәvar, Mәşhәd olmuşdur. Yunan coğrafiyaşünaslarının әsәrlәrindә Makedoniyalı İsgәndәrin işğalları ilә әlaqәdar qeyd edilmiş, Bәlx-Mәrv bölgәsi Baktriya, Herat bölgәsi Ariya, Nişapur bölgәsi Parfiya adlandırılmışdır. E.ә. 1 әsrin әvvәllәrindәn X. saklar, kuşanlar vә parfiyalılar arasında mübarizә meydanına çevrilmişdi. Arşakilәrin süqutundan sonra X.-ın böyük hissәsi Sasanilәrin, ş. torpaqları isә ağhunların hakimiyyәtinә keçmişdi. 7 әsrin ortaları – 9 әsrin әvvәllәrindә Xilafәtin, sonralar Tahirilәrin (822–873), Sәffarilәrin (873–900), Samanilәrin (900–1036), Qәznәvilәrin (1036–40), Sәlcuqilәrin (1040–1157), Qurilәrin, Xarәzmşahların, Hülakuların, qismәn Kәrtilәrin (1335–89) idarәçiliyindә idi. 8–13 әsrlәrdә müsәlman dünyasının iqtisadi cәhәtdәn әn inkişaf etmiş vilayәtlәrindәn biri olmuşdur (meyvә, xam ipәk, yun, xәz, hazır parça ixracatı; qiymәtli metallar, bahalı daşlar hasilatı). 1220–23 illәrdә monqollar tәrәfindәn viran qoyulduqdan sonra әvvәlki qüdrәtini bәrpa etmәmişdir. 1330–60-cı illәrdә sәrbәdarilәr üsyanının meydanı olmuş, 1389 ildә Əmir Teymur, 16 әsrin әvvәllәrindә Şeybanilәr tәrәfindәn tutulmuşdur. 1510–1736 illәrdә Sәfәvilәr dövlәtinin tәrkibindә idi. 1739 ildә Xivә xanı İlbarsın X.-ı talan etmәsindәn sonra, 1740 ildә Nadir şah Xivәni әlә keçirmiş, X.-ı әldә saxlamaq mәqsәdilә Mәşhәd ş.-ni mәrkәz seçmişdi. Nadir şahın ölümündәn (1747) sonra Bәlx, Herat, Mәşhәd, Nişapur Əhmәd şah Dürraninin nәzarәtinә keçmişdi. Qacarlar dövründә X. yenidәn İrana birlәşdirilmişdi. Lakin İranın Herat uğrunda әfqanlarla apardığı mübarizәyә İngiltәrәnin müdaxilәsindәn sonra 1857 ildә imzalanan sazişә görә İran Herata olan iddialarından әl çәkmişdi. 19 әsrdә X. İran (Nişapur vahәsi), Əfqanıstan (Bәlx vә Herat vahәlәri) vә türkmәn tayfaları (Mәrv vahәsi) arasında bölüşdürülmüşdü. İran X.-ı uzun müddәt vahid ostan tәşkil etmiş, 2004 ildә Xorasani-Rәzәvi, Cәnubi Xorasan vә Şimali Xorasan ostanlarına bölünmüşdü.
