XORVÁTİYA (Hrvatska), X o r v a t i y a R e s p u b l i k a s ı (Republika Hrvatska).
Ümumi mәlumat
Avropanın c.-unda, Balkan y-a-nın şm.-q.-indә dövlәt. Şm.-q.-dә Sloveniya, şm.-ş.-dә Macarıstan, ş.-dә Serbiya, c.-ş.-dә Bosniya vә Herseqovina ilә, c.-da Monteneqro ilә hәmsәrhәddir. Q.-dәn Adriatik dәnizi ilә әhatәlәnir. Sah. 56,6 min km2. Əh. 4,3 mln. (2015). Paytaxtı Zaqreb ş.-dir. Rәsmi dil xorvat dilidir (bax Serb-xorvat dili), azsaylı xalqların yaşadığı rayonlarda hәmçinin rәsmәn italyan, çex, macar, serb vә digәr dillәrdәn istifadә olunur; pul vahidi kunadır. İnz. cәhәtdәn tәrkibindә 127 şәhәr vә 429 bәlәdiyyә (icma) olan 20 jupaniyaya (dairәyә) bölünür; Zaqreb eyni zamanda şәhәr vә jupaniya statusuna malikdir. Aİ-nin statistikasını aparmaq üçün jupaniyalar 2 regionda birlәşdirilmişdir: Kontinental Xorvatiya vә Adriatik Xorvatiyası.
X. BMT-nin (1992), ATƏT-in (1992), BVF-nin (1992), BYİB-in (1993), AŞ-nin (1996), ÜTT-nin (2000), NATO-nun (2009), AİB-nin (2013) üzvüdür.
Dövlәt quruluşu
X. unitar dövlәtdir. Konstitusiyası 22.12.1990 ildә qәbul edilmişdir. İdarәetmә forması parlament respublikasıdır.
Dövlәt başçısı әhali tәrәfindәn mütlәq sәs çoxluğu ilә 5 il müddәtinә seçilәn prezidentdir (bir dәfә yenidәn seçilmәk hüququ ilә). Prezident X.-nı ölkә daxilindә vә beynәlxalq münasibәtlәrdә tәmsil edir, silahlı qüvvәlәrin ali baş komandanıdır.
Ali qanunverici orqan birpalatalı parlamentdir (Xorvatiya saboru). 151 deputatdan ibarәtdir. Parlament üzvlәri proporsional nümayәndәliyә әsasәn partiya siyahıları üzrә, o cümlәdәn 10 seçki dairәsinin hәr birindәn 14 yer, azsaylı xalqlar üçün vahid ümummilli dairәdәn 8 yer vә xorvat diasporu üçün xüsusi dairәdәn 3 yer olmaqla birbaşa sәsvermә yolu ilә 4 il müddәtinә seçilirlәr.
Hökumәti tәşkil edәn Nazirlәr şurasına parlamentin razılığı ilә prezidentin tәyin etdiyi baş nazir (adәtәn parlament çoxluğunun, yaxud koalisiyalı çoxluğun lideri) başçılıq edir. Nazirlәri baş nazirin tәqdimatı ilә parlament tәsdiq edir.
Əsas siyasi partiyalar: X. sosial-demokrat partiyası, Xorvat demokratik birliyi.
Tәbiәt
X. әrazisinin xeyli hissәsi Adriatik dәnizi sahili boyu uzanır; sahil xәtti kәskin parçalanmışdır; klassik Dalmasiya sahili üstünlük tәşkil edir. Sahil boyu bir-birindәn uzun vә dar boğazlarla ayrılmış 1200-dәn çox ada (әn irilәri Krk, Sres, Braç) var. Ucqar şm.-q.-dә Riyeka körfәzi vә İstriya y-a yerlәşir.
Relyef. X.-nın ş. hissәsini sәthi Sava vә Drava çaylarının dәrәlәri ilә kәsilmiş tәpәli düzәnlik (Orta Dunay düzәnliyinin c.-q. kәnarı), mәrkәzi vә q. hissәsini isә sәthi kәskin parçalanmış Dinar yaylası (hünd. 1831 m, Dinar d.; ölkәnin әn yüksәk nöqtәsi) tutur; karst geniş yayılmışdır.
Dinar dağı.
Geoloji quruluş vә faydalı qazıntılar. X.-nın әrazisi Alp-Himalay mütәhәrrik qurşağının Dinar-Zond qoluna aiddir. Ölkәnin c.-q. hissәsindә şm.-q.-dәn c.-ş.-ә Dinar örtük qırışıqlığının Paleozoy, Mezozoy vә Paleogenin çökmә süxurlarından ibarәt xarici zonası uzanır; şm.-ş. hissәsi Neogenin әvvәlindә formalaşmış Pannon dağarası çökәkliyi hüdudlarındadır; çökәkliyi Neogen-Dördüncü dövrün dәniz, laqun vә kontinental çöküntülәri doldurmuşdur. X. әrazisi yüksәk seysmik zonada yerlәşir; Adriatik dәnizi sahili boyu uzanan dar zona daha aktivdir. Faydalı qazıntıları azdır; neft vә tәbii yanar qazın, daş kömür, boksit, barit, gips vә anhidritin, benton it, gil, daşduz, әhәngdaşı vә müxtәlif tәbii tikinti materiallarının kiçik yataqları var.
İqlim. İqlimi çox yerdә mülayim, kontinental (Dinar yaylasında qış uzun, soyuq vә yağıntılı keçir), sahilboyunda Aralıq dәnizi tipli subtropikdir. Orta temp-r yanvarda 0-dan –2°C-yәdәk (ş.-dә), –5,5°C (dağlarda), 7°C (sahildә); iyulda uyğun olaraq 20–21°C, 12–13°C, 24–25°C. İllik yağıntı tәqr 700 mm, sahilboyunda 1000 mm-ә dәk, Dinar yaylasında 3000–3500 mm.
Daxili sular. Əsas çayları Dunay (X.-nın ucqar ş.-indә axır) vә onun qolları Sava vә Dravadır. Q. hissәsinin çayları (Setina, Krka, Neretva) Adriatik dәnizi hövzәsinә aiddir. Karst mәnşәli çoxlu kiçik göllәr, su anbarları var. Ölkәnin daxili su ehtiyatı 105,5 km3-dir. Bunun 0,6%-i tә sәrrüfat mәqsәdlәrinә (80%-i kommunal-mәişәt tәsәrrüfatına, 19,9%-i sәnayenin, 0,1%-i k.t.-nın tәlәbatına) sәrf olunur. Adam başına illik su tәminatı tәqr. 25 min m3-dir.
Sava çayı.
Torpaqlar, bitki örtüyü vә heyvanlar alәmi. Torpaq örtüyündә çimli- karbonatlı vә qonur torpaqlar üstünlük tәşkil edir. Ölkәnin ş.-indәki allüvial ovalıqlarda bәzi yerlәrdә çәmәn qaratorpaqları ilә birlikdә az humuslu vә yuyulmuş qaratorpaqlar, iri çayların dәrәlәrindә allüvial torpaqlar yayılmışdır. Meşәlәr әrazinin 38,2%-ini tәşkil edir (2015). Ən çox meşәlәşmiş yerlәr Dinar yaylasının dağәtәklәri (fıstıq vә fıstıq-ağ şamağacı meşәlәri), hәmçinin ş. hissәsinin yüksәkliklәri vә alçaq dağlıqlarıdır (palıd vә vәlәs meşәlәri): Orta Dunay düzәnliyindәki iri çayların dәrәlәrindә söyüd-qovaq meşәlәri yerlәşir. X.-nın q. sahilboyu hissәsi üçün Aralıq dәnizi tipli tәbii bitkilәr, o cümlәdәn makvis formasiyaları, Dalmasiyanın c. hissәsindә qariqalar sәciyyәvidir; bәzi yerlәrdә daş palıd әkinlәri vә qara şamağacından ibarәt meşәlәrә (Biokovo) rast gәlinir. Əhәngdaşı süxurlarının üzә çıxdığı yerlәrdә endemik bitki növlәri ilә birlikdә özünәmәxsus bitki qruplaşmaları vardır.
Floranın tәrkibindә 5636 növ borulu bitki mәlumdur; faunanın tәrkibindә 116 növ mәmәli (әsasәn, meşә növlәri, mәs., qonur ayı, canavar, vaşaq, nәcib maral, cüyür), 246 növ yuvalayan quş (bunlardan 78-i Avropada nadir sayılır, o cümlәdәn әrsindimdik, çivdimdik), 41 növ sürünәn vә 20 növ suda-quruda yaşayan var. Xüsusilә sürünәnlәr vә suda-quruda yaşayanlar (22% vә 35%) arasında endemiklәr çoxdur; Velebit vә Biokovo dağları endemizmin mәrkәzidir. Sahilyanı suları ekosisteminin (afalin, dәniz tısbağaları, 450 növdәn çox balıq, 16 növ mәrcan) vә speleofaunanın (tәqr. 700 növ) müxtәlifliyi yüksәkdir.
Ətraf mühitin vәziyyәti vә mühafizәsi. X. әtraf mühitin әlverişli vәziyyәti, o cümlәdәn Avropada sahil sularının әn yüksәk keyfiyyәti ilә fәrqlәnir. Atmosferdә turşu әmәlә gәtirәn birlәşmәlәrin emissiyaları 1990 illә müqayisәdә (ildә 16,3 t-a qәdәr kükürd dioksidi vә ildә 55,7 t azot oksidi) 90%-әdәk azalmışdır. Ərazinin 23%-i üçün yüksәk dәrәcәli eroziya tәhlükәsi sәciyyәvidir. Biol. müxtәliflik üçün tәhlükә tәbii yaşayış, o cümlәdәn su-bataqlıq yerlәrinin fraqmentasiyası vә azalması ilә әlaqәdardır. Milli Qırmızı kitablara 760 növ borulu bitki, 42 növ mәmәli, 147 növ yuvalayan quş, 16 növ sürünәn vә 8 növ suda-quruda yaşayan daxil edilmişdir.
Mühafizә olunan tәbiәt әrazilәrin milli sisteminә (cәmi 409) ölkә sahәsinin 8,6%-ni (2016) әhatә edәn vә qoruq rejimli 2 rezervat, 8 milli park (Şimali Velebit, Krka vә s.) vә 11 tәbii park (mühafizә olunan bütün әrazinin 50%-inә qәdәrini tutan) daxildir. “Natura 2000” ekoloji şәbәkәsinә daxil edilmiş әrazilәr içәrisindә X. Aİ-dә 2-ci yeri tutur. Plitviçka-Yezera (Plitviçka göllәri) Milli parkı Ümumdünya İrs siyahısına, Velebit d-rı (növlәrinin vә tәbii yaşayış yerlәrinin yüksәk müxtәlifliyi ilә seçilәn geniş karst landşaftları) vә Mura-Drava-Dunay transsәrhәd rezervatı (Macarıstanla birlikdә) YUNESKO-nun biosfer rezervatlarına daxil edilmişdir. Ramsar konvensiyası çәrçivәsindә mühafizә olunan beynәlxalq әhәmiyyәtli su-bataqlıq yerlәrinә ümumi sah. 94,4 min ha olan 5 әrazi, o cümlәdәn Neretva çayı deltası, Vrana gölü, Lonsko-Pole aid edilmişdir.
Plitviçka-Ezera Milli Parkı.
Əhali
X.-nın әsas әhalisi xorvatlardır (90,4%). Serblәr 4,4%, boşnyaklar 0,7%, albanlar 0,4%, qaraçılar 0,4%, slovenlәr 0,2% tәşkil edir. Ölkәnin şm.-q.-indә italyanlar (0,4%), şm.-ş.-indә macarlar (0,3%) vә çexlәr (0,2%) yaşayırlar. 2011 ilin siyahıyaalmasına görә, az miqdarda slovaklar, monteneqrolular, makedonlar, almanlar, rusinlәr, ukraynalılar, ruslar, polyaklar, kosovarlar, yәhudilәr, rumınlar, çinlilәr, amerikalılar, türklәr, bolqarlar, avstrriyalılar, fransızlar da var. 1961 ildәn 2015 ilәdәk X.-nın әhalisi 27,5% artmışdır. Fertillik göstәricisi 1 qadına 1,46 uşaqdır; körpә ölümü hәr 1000 diri doğulmuş uşağa 5,7 nә fәrdir (2015); gözlәnilәn orta ömür müddәti 76,6 ildir (2015; kişilәr 73,0, qadınlar 80,4 il). Əhalinin yaş tәrkibi: 15 yaşadәk 14,4%, 15 yaşdan 65 yaşadәk 67,4%, 65 yaşdan yuxarı 18,2%. Orta yaş hәddi 42,6 il, orta sıxlıq 1 km2-dә 75,3 nәfәrdir (2015). Əhalinin 59%-i şәhәrdә yaşayır (2015). İri şәhәrlәri (2011; min nәfәr): Zaqreb – 790,0, Split – 178,2, Riyeka – 127,5, Osiyek –108,0, Zadar – 75,1, Slavonski-Brod – 59,1, Pula – 57,5. Əmәkqabiliyyәtli әhali 1,9 mln. (2014), işlәyәn әhali 1,5 mln.-dur, bunun 70,4%-i xidmәt sahәsindә, 27,6%-i sәnaye vә tikinti sahәsindә, 1,9%-i k.t., meşә tәsәrrüfatı vә balıqçılıqda çalışır. İşsizlik 17,3%-dir (2014).
Tarixi oçerk
Xorvatiya qәdim dövrdәn 7 әsrәdәk.
Regionda insan fәaliyyәtinin әn qәdim izlәri Erkәn Paleolit dövrünә aiddir (Pula ş. yaxınlığındakı I Şandalya mağarasından çopperlәr; tәqr. 0,5–1 mln. il әvvәl), hәmçinin Aşöl dövrünә aid tәk-tәk abidәlәr X.-nın şm.-ında vә Şimali Dalmasiyada mәlumdur. Orta Paleolit Mustye industriyası vә Neandertal adamlarının qalıqları ilә (şm.-da Krapina ş. yaxınlığında Xuşnyakov-Briyeq, Zaqreb ş. yaxınlığında Veternisa, Varajdin ş. yaxınlığında Vindiya mağaraları, Dalmasiyanın c.-unda MuinaPeçina mağarası) tәmsil olunur. Son Paleolit dövrünә Kroman yon adamına oxşar insan qalıqları (Homo sapiens follis) tapılmış II Şandalya mağarası aiddir. Mezolit dövrü zәif öyrәnilmişdir.
Neolit vә Eneolitin başlan ğıcı ş.-dә Star çevo mәdәniyyәti vә onu әvәz etmiş Sopot mәdәniyyәti, mәrkәzi regionlarda Korenovo mәdәniyyәti (xәtti-lentvarı mәdәniyyәtin variantı) vә onu әvәz etmiş Lendyel mәdәniyyәti, q.-dә kardial (impesso) keramika mәdәniyyәti, Ve la-Luka mәdәniyyәti vә Xvar mәdәniyyәti ilә әvәzlәnmiş Danilo mәdәniyyәti ilә tәmsil olunur. Eneolit dövründә şm.-da Baden mәdәniyyәtinә oxşar Lazinya mәdәniyyәti, Kostolas mәdәniyyәti vә s., sonra isә X.-nın digәr әrazilәrini dә әhatә edәn Vuçedol mәdәniyyәti yayılmışdı.
Erkәn Tunc dövründә regionun şm.-ş.-i Vinkovsi mәdәniyyәti, c.-q.-i Setina mәdәniyyәti arealına daxil idi; sonra şm.-ş.-dә V atin mәdәniyyәti, şm.-da Pannoniya naxışlı keramika, İstriyada kastelyeri mәdәniyyәti (e.ә. 3 әsrәdәk mövcud olmuşdur) abidәlәri yayılmışdı. Son Tunc dövründә dәfn urnaları mәzarlıqları mәdәniyyәtinin bir neçә qrupu formalaşır, Adriatik dәnizi sahilboyunda Şәrqi Aralıqdәnizyanı mәdәniyyәtlәri ilә әlaqәlәr izlәnilir.
Dәmir dövrünün әvvәli regionda, әsasәn, illiriyalılarla bağlı olan Şәrqi Halştat qrupları ilә tәmsil edilir. Yazılı mәnbәlәrә görә, X. vә qonşu ölkәlәrin torpaqlarında mövcud olmuş bu mәdәni areal istrlәr, yapodlar, dalmatlar, pannonlar vә digәr tayfalarla әlaqәlәndirilir. E.ә. 4 әsrdә Adriatikada yunan koloniyaları salınır: Vis a.-n da İssa, Xvar a.-nda Faros vә s. Hәmin vaxt regionun şm.-ına keltlәr soxulur; Balkan y-a-na uğursuz ekspansiyadan sonra, e.ә. 3 әsrdә onların bir qismi Dunayboyuna qayıdır, Drava vә Aşağı Sava çayları boyunca onların iştirakı ilә tavriskilәrin vә skordiskilәrin birliklәri yaranır.
Saxsı qab. Vuçedol mәdәniyyәti (e.ә. 3000–2600).
E.ә. 229 ildә Roma Dalmasiyadakı bir sıra yunan koloniyaları üzәrindә öz protektoratını qurdu, e.ә. 221, 183–181, 177 illәrdәki müharibәlәr nәticәsindә İstriyanı nәzarәtә aldı. E.ә. 2–1 әsrlәrdә bir sıra müharibәdәn sonra X.-nın bütün torpaqları Roma dövlәtinin tәrkibinә qatıldı. İşğal edilmiş әrazilәrdә tәşkil olunan İllirik әyalәti sonradan Dalmasiya vә Pannoniyaya bölündü (eramızın 395 ilindәn Qәrbi Roma imperiyasının tәrkibindә). Adriatikadakı Salona, Parensium, Pola, İader, Enona, Narona şәhәrlәri, şm.-ş.-dә Sissiya, Mursa, Sibalı şәhәrlәri Romanın dayağına çevrildi. Yolların çәkilmәsi, hәrbi düşәrgәlәrin vә veteranlar üçün mәskәnlәrin salınması romanlaşmaya şәrait yaradırdı. İmperator Diokletian ömrünün son illәrini Dalmasiya da tikdirdiyi sarayında keçirdi.
Xalqların böyük köçünün әvvәlindә region vestqotların, hunların vә digәr tayfaların basqınlarına mәruz qaldı, 5 әsrin sonlarında Ostqot krallığının tәrkibinә qatıldı. 6 әsrin ortalarında Bizans Ostqot krallığını darmadağın etdi. 6 әsrin sonlarında regionun şm.-ş.-i Avar xaqanlığının nәzarәtindә idi. Xorvatların vә serblәrin regionda mәskunlaşması, yazılı mәnbәlәrin mәlumatına görә, onların arasında xristianlığın yayılması imperator I İraklinin hakimiyyәti illәrinә tәsadüf edir, lakin bunun arxeoloji izlәri mübahisәlidir. X.-nın şm. torpaqlarında şәksiz slavyanlarla әlaqәlәndirilәn Praqa mәdәniyyәtinin әn erkәn abidәlәri 7 әsrә aiddir.
Xorvatiya 9 әsr – 19 әsrin sonlarında. Dalmasiyadakı slavyan tayfalarını tәdricәn tabeliyinә keçirәn xorvatlar xristianlığı qәbul etdilәr. 812 ildә frankların imperatoru I Karl (B ö y ü k K a r l) Bizans imperatoru ilә bağladığı müqavilәyә görә xorvatların torpaqlarını aldı, Bizans isә Dalmasiya şәhәrlәri vә adaları üzәrindә nәzarәtini saxladı. Frankların ağalığı 870-ci illәrin sonlarınadәk davam etdi, sonra X. müstәqil knyazlıq statusunu qazandı, әvvәllәr ayrıayrı nümayәndәlәri frank imperatorları tәrәfindәn canişin tәyin olunan Trpimiroviçlәr knyazları sülalәsi hakimiyyәtә gәldi. 925 ildә Roma papasının mәktubunda xorvat dövlәtinin başçısı Tomislav ilk dәfә “xorvatların kralı” adlandırıldı. Tomislav Slavoniya torpaqlarının bir hissәsini işğal etdi. Onun varislәri artıq “xorvatların vә dalmatların kralı” adlanırdılar. Kral IV Petere Kreşimirin [1058–74] dövründә Venesiyanın hakimiyyәti altında olan Dalmasiya, hәmçinin Mәrkәzi Bosniya qәti olaraq X.-ya qatıldı. Bu zaman X. çiçәklәnmә dövrünü yaşayırdı. Kreşimirin varisi Dmitri Zvonimir [1076–89] idi.
Roma amfiteatrı (e.ә. 27 il – eramızın 68 ili). Pula.
Zvonimirin ölümündәn sonra ölkәdә hәrc-mәrclik dövrü başladı, bundan istifadә edәn macar kralı I Laslo (M ü q ә d d ә s L a s l o) Slavoniyanı tutdu (1091) vә Zaqrebdә yepiskopluq tәsis etdi (1094). 1102 ildә 12 xorvat nәsli ilә macar kralı Kalman arasında X. krallığının Macar krallığının tәrkibinә qatılması haqqında uniya bağlandı. X. macar dövlәtinin tәrkibindә xüsusi statusunu saxladı. Xorvat krallarına tabe olan hәr bir Dalmasiya şәhәri ilә macar kralı arasında ayrıca müqavilәlәr bağlandı. Az sonra Dalmasiya şәhәrlәrinin (o cümlәdәn әn mühüm şәhәri olan Zadar) vә adaların çoxu Venesiyanın hakimiyyәtini tanıdı.
Əvvәlcә macar kralları X. vә Dalmasiya muxtar krallığını idarә etmәk üçün hersoq titulu ilә vәliәhdlәri tәyin edirdilәr, halbuki real hakimiyyәt banların әlindә idi. 12 әsrin ikinci yarısında hersoqlar institutu lәğv olundu. 13–14 әsrlәrdә Macarıstanda kral hakimiyyәtinin zәiflәmәsindәn sonra macar silki Dövlәt mәclisi, X. vә Slavoniyada isә saborlar (yerli silki mәclislәr) mühüm rol oynayırdı. Saborlarda banın sәdrliyi ilә maqnatlar, dvoryanlar, ruhanilәr vә kral şәhәrlәrinin nümayәndәlәri iştirak edirdilәr. 13 әsrin sonlarında Şubiçlәr dvoryan nәsli “irsi ban” titulunu aldı vә Anju sülalәsinә macar taxtına yiyәlәnmәkdә kömәk etdi. 14 әsrin birinci yarısında Anju sülalәsinin nümayәndәlәri Karl Robert vә I Layoş (L ü d o v i k) X.-da maqnatların hakimiyyәtini zәiflәdәrәk kral nüfuzunu güclәndirdilәr. Macarıstan-Venesiya müharibәsindәn (1356–57) sonra bağlanan Zadar sülhünün (1358) şәrtlәrinә görә, I Layoş Venesiyadan bütün Dalmasiyanı aldı. Macar-xorvat dövlәtinin tәrkibinә daxil edilәn Dubrovnik ş. praktiki olaraq tam özünü idarә hüququnu aldı. Lakin Layoşun ölümündәn sonra yeni kral Lüksemburqlu Sigizmunda qarşı 1382 ildә baş verәn maqnatların üsyanı nәticәsindә Venesiya 1409 ildә Dalmasiyanı özünә qaytardı.
Lovriyenas qәsri. 11 әsr. Dubrovnik.
15 әsrin ortalarından Osmanlı dövlәtinin tabe etdiyi Serbiya vә Bosniya әrazisindәn türklәrin Dalmasiya vә Slavoniyaya vaxtaşırı yürüşlәri başladı. Macar kralı Matyaş Hunyadi sәrt müqavimәt göstәrsә dә, Sultan I Süleyman Qanuninin ordusu 1521 ildә Belqradı, Dalmasiyada isә Knin vә Skradın şәhәrlәrini tutmağa nail oldu. Mohaç yaxınlığındakı hәlledici vuruşmada (1526) türklәr kral II Layoş Yagellonun macar-xorvat qoşunlarını darmadağın edәrәk cәnubi macar torpaqlarına yiyәlәndilәr.
Yagellonlar sülalәsi kәsildikdәn sonra 1527 ildә X. saboru Avstriya ershersoqu I Ferdinand Habsburqu “bütün X. krallığının” kralı, Slavoniya saboru isә Zapoyyaini Slavoniyanın kralı seçdi. Onların tәrәfdarları arasında başlayan müharibәyә X. vә Slavoniya da qatıldı. Bundan istifadә edәn türklәr Lika vә Krbava vilayәtlәrini, hәmçinin X. Dәnizyanıda mühüm strateji әhәmiyyәtli Klis qalasını tutdular. Bu, onlara növbәti illәrdә bütün Dalmasiyaya yiyәlәnmәyә şәrait yaratdı. 1526 ildә Dubrovnik ş. öz üzәrindә sultanın hakimiyyәti tanıdı. 1541 ildә türklәr Mәrkәzi Macarıstana hücum edәrәk Buda ş.-ni tutdular. Nәticәdә I Ferdinandın hakimiyyәti altında yalnız Qәrbi Macarıstan, X. vә Slavoniya krallıqlarının bir hissәsi qaldı. Transilvaniyaya sıxışdırılan Zapoyyai sultandan asılılığını tanıdı.
X. vә Slavoniya torpaqları Osmanlı imperiyasının xüsusi sәrhәdyanı әrazi statusuna malik Bosniya bәylәrbәyiliyinin tәrkibinә daxil edildi. Habsburqlar Osmanlı imperiyası ilә sәrhәddә kral tәrәfindәn idarә olunan Hәrbi sәrhәd adlı xüsusi inz. vahid yaratdılar. 1566 ildә türk ordusunun Vyanaya irәlilәyişini dayandırmaq mümkün oldu. Avstriya-Türkiyә müharibәsi (1592–1606) gedişindә Habsburqlar X. vә Slavoniyada öz xeyrinә cüzi dәyişiklәr әldә edә bildilәr.
1664 ildә ban M.Zrinyinin qış yürüşündәn sonra bağlanılan Vaşvar sülh müqavilәsinә görә, türklәrin xeyrinә bәzi güzәştlәr edildi. 1683 ildә türklәr Vyananı mühasirәyә aldılar, lakin avstriyalıların kömәyinә gәlәn Polşa kralı Yan Sobeskinin qoşunları mühasirәni yardılar. Əks-hücuma keçәn Avstriya qoşunları bütün Macarıstanı vә Slavoniyanı, Srem vә Belqrad şәhәrlәrini tutdular, 1680-ci illәrin sonlarında Skopye ş.-nә qәdәr gәlib çıxdılar. Bundan sonra türklәr әks-hücuma keçәrәk geniş әrazilәri әldә etdilәr. Pojarevas sülh müqavilәsi (1718) vә Belqrad sülh müqavilәsinin (1739) şәrtlәrinә görә, Sava vә Dunay çayları üzәrindә, hәmçinin Dalmasiyada sәrhәd qәti olaraq qәrarlaşdı.
Austerlis vuruşmasından (1805) sonra Dalmasiya vә İstriya Fransanın hakimiyyәtinә keçdi. 1809 ildә I Napoleon İlliriya әyalәtlәrini tәsis etdi (1813 ildәk mövcud idi). Vyana konqresinin (1814–15) qәrarı ilә Dal masiya İlliriya krallığı kimi Avstriyanın tәrkibinә qatıldı, Avstriyada 1848–49 illәr inqilabından sonra isә öz saboru vә qubernatoru olan Dalmasiya krallığına çevrildi.
Tәrkibindә slovenlәr, xorvatlar vә serblәr olan İlliriya әyalәtlәri bütün cәnubi slavyanların birlәşmәsi ideyasının inki şafına tәsir göstәrdi. 1830-cu illәrin әvvәllәrindә X.-da illirizm hәrәkatı yarandı. Onun ideoloqları mәrkәzi Zaqreb ş. olmaqla cәnubi slavyanların iri dövlәtinin yaradılması uğrunda çıxış edir, xorvat xalq dilinin yayılmasına çalışırdılar.
1841 ildә illirizmin tәrәfdarlarının yaratdıqları partiya 1843 ildә Xalq partiyası adlandırıldı. Onun nümayәndәlәri (narodnyaklar) 1847 ildә keçirilәn Xorvat saborunda xorvat dilinin Xorvatiya vә Slavoniya әrazisindә rәsmi dil kimi tәtbiqinә nail oldular.
Avstriyada inqilabın başlaması ilә 1848 il martın 25-dә Zaqrebdә toplanan Böyük xalq veçesi X. banı vәzifәsinә zadәganların nümayәndәsi Y.Yelaçiçi tәsdiqlәdi vә “Xalqın tәlәblәri” adlı proqram sәnәdini qәbul etdi. Bu “tәlәblәr” arasında әn mühümlәri “Üçlük krallığı”nın bütün xorvat torpaqlarının birlәşdirilmәsi, Macarıstanla münasibәtlәrdә X.-nın siyasi müstәqilliyi vә xorvat milli ordusunun yaradılması tәlәblәri idi. Tәlәblәr Avstriya imperatoru tәrәfindәn bәyәnildi, ban Y.Yelaçiç Dalmasiya qubernatoru vә bütün “Hәrbi sәrhәd”in baş komandanı tәyin olundu. Nәticәdә bütün xorvat torpaqları xorvat banının idarәçiliyinә keçdi. Apreldә Y.Yelaçiç xorvat kәndlilәrini bütün asılılıq formalarından, o cümlәdәn kilsә xeyrinә tolanan ondabir vergisindәn azad etdi. İyul ayında Macarıstan hökumәti xorvat muxtariyyәtini tanımaqdan imtina etdi. Bundan sonra baş verәn Xorvatiya-Macarıstan müharibәsindә (1848, sentyabr – 1849, avqust) imperator xorvatları dәstәklәdi. Müharibәdәn sonra xorvat muxtariyyәtinin hakimiyyәt orqanları lәğv edildi, Xorvatiya vә Slavoniyaya birlәşdirilmәyәn Dalmasiya krallığı Avstriya imperiyasının tәrkib hissәsi kimi qaldı.
İmperiyanın dualizmi haqqında Avstriya-Macarıstan razılaşmasından (1867) sonra X. saboru öz nümayәndәlәrini I Frans İosifin tacqoyma mәrasiminә göndәrmәdi. Buna cavab olaraq imperator saboru buraxdı, unionist baron L.Rauxu X. banı tәyin etdi. 1868 ildә bağlanan Xorvatiya-Macarıstan razılaşmasına görә, X. vә Slavoniya Macarıstan krallığı tәrkibindә muxtariyyәt hüququ aldılar. 1881 ildә “Hәrbi sәrhәd”, o cümlәdәn Srem әrazisi, Xorvatiya vә Slavoniya krallığının tәrkibinә daxil edildi.
Zaqreb şәhәrindәn görünüş.
Xorvatiya 20 әsrdә – 21 әsrin әvvәllәrindә. 1905 ilin payızında müxtәlif partiyaları [Xorvat kәndli partyası (XKP) istisna olmaqla] birlәşdirәn Xorvat-serb koalisiyası (XSK) yaradıldı. 1915 ilin yazında Londonda A.Trumbiçin rәhbәrliyi ilә XKS üzvlәri Avstriya-Macarıstandakı cәnubi slavyan vilayәtlәrinin Serbiya әtrafında birlәşdirilmәsi uğrunda çıxış edәn Cәnubi slavyan komitәsini formalaşdırdılar.
Avstriya-Macarıstanın Birinci dünya müharibәsindә mәğlubiyyәti aydın olduqdan sonra 1918 il oktyabrın 29-da Zaqrebdә xalq veçesi Habsburqlar imperiyasından tam ayrılmaqla Serb, Xorvat vә Sloven dövlәtinin yaranmasını elan etdi. 1918 ilde kabrın 1-dә Belqradda vәliәhd-regent A.Karageorgiyeviç Serb, Xorvat vә Sloven krallığının (SXSK) yaradılmasını elan etdi. Öz dövlәtçiliyini itirәn xorvat cәmiyyәti SXSK, 1929 il oktyabrın 3-dәn isә Yuqoslaviya krallığının tәrkibindә X. muxtariyyәti uğrunda çıxış edәn XKP-nin әtrafında birlәşirdi.
1939 il avqustun 26-da yaradılmış Xorvat banovinasında icraedici hakimiyyәtә kral tәrәfindәn tәyin olunan ban başçılıq edirdi. 1941 il martın 27-dә baş verәn dövlәt çevrilişi nәticәsindә vәliәhd-regent vә onun hökumәti devrildi, hakimiyyәtә II Pyotr Karageorgiyeviç gәldi. 1941 il aprelin 18-dә alman vә italyan qoşunları Yuqoslaviyanı tәslim etdilәr. 1941 il aprelin 10-da A.Paveliçin rәhbәrlik etdiyi xorvat ustaşları (üsyançıları) “Berlin–Roma–Tokio oxu”na müttәfiq olan Müstәqil Xorvatiya dövlәtinin (MXD) yaradılmasını elan etdilәr. Hersoq Spoleto II Tomislav adı ilә xorvat kralı elan edildi. II Tomislav [1941–43] formal dövlәt başçısı olsa da, MXD-dә hakimiyyәt faktiki olaraq poqlavnik (rәhbәr) A.Paveliçin әlindә idi. 1941 ilin iyun ayında Hitlerlә görüşdәn sonra Paveliç serb әhalisinә qarşı soyqırımı törәtdi. “Balkan Buxenvaldı” adlandırılan Yasenovas hәbs düşәrgәsindә yüz minlәrlә serb mәhv edildi.
Yuqoslaviya Xalq Azadlıq Ordusu Belqrad әmәliyyatı (1944) gedişindә sovet ordusuna yardım etdi. 1945 il mayın 15-dә Yuqoslaviyanın әrazisi tam azad olundu, MXD-yә son qoyuldu. 1946 il konstitusiyasına görә, Yuqoslaviya Xalq Federativ Respublikası 6 müttәfiq respublikadan ibarәt idi. Onlardan biri olan X.-nın öz parlamenti vә hökumәti, Xorvatiya kommunist partiyasının öz sәdri var idi. İkinci dünya müharibәsi nәticәsindә İtaliyadan Yuqoslaviyanın xeyrinә alınmış İstriya y-a, Riyeka portu, Şimali Dalmasiya vә Kvarner a-rı X.-ya verildi.
Yuqoslaviyanın 1963 ildә qәbul edilmiş yeni konstitusiyasına әsasәn müttәfiq respublikaların hüquqları genişlәndirildi. 1970-ci illәrin әvvәllәrindәn serblәr ilә xorvatlar arasında münasibәtlәr kәskinlәşdi. Yuqoslaviyanın 1974 ildә qәbul edilmiş konstitusiyası müttәfiq respublikaların hüquqlarını daha da genişlәndirdi. 1990 ildә respublikalarda ilk dәfә çoxpartiyalılıq prinsipi әsasında parlament seçkilәri keçirildi. X.-da Xorvat demokratik birliyi (XDB) saborda üstünlük qazandı, onun lideri F.Tucman X. prezidenti oldu. Yuqoslaviyadan ayrılması haqqında 1991 il mayın 19-da keçirilәn referendumda X. vәtәn daşlarının 90%-i müsbәt cavab verdi. İyunun 25-dә Xorvat saboru Xorvatiya Respublikasının suverenliyi vә Yuqoslaviya Sosialist Federativ Respublikasının (YSFR) tәrkibindәn çıxmasına dair qәrar qәbul etdi. Buna cavab olaraq X. serblәri Yuqoslaviya xalq ordusunun (YXO) dәstәyi ilә dekabrın 19-da Serbskaya Kraina Respublikasının (SKR) yaranmasını elan etdilәr. 1992 ilin martında YXO ilә xorvat ordusu arasında barışıq bağlandı, regiona BMT-nin sülhmәramlı qüvvәlәri yerlәşdirildi. Xorvat ordusunun 1995 ilin may vә avqust aylarında keçirdiyi iki әmәliyyat nәticәsindә SKR mәhv edildi, on minlәrlә serb Bosniya vә Herseqovina Serb Respublikasına, yaxud Yuqoslaviyaya qaçdı.
2000 ildә keçirilәn seçkilәrdә Xorvatiya sosial-demokrat partiyası (XSDP) qalib gәldi, onun lideri İ.Raçan hökumәtin başçısı oldu. Hәmin il keçirilәn prezident seçkilәrindә S.Mesiç qalib gәldi (2000–10). 2009–2010 illәrdә X. ATƏT, AŞ vә NATO-ya qәbul edildi, 2013 ildә Aİ-nin üzvü oldu.
Tәsәrrüfat
X. ortasәviyyәli iqtisadi inkişafa malik Şәrqi Avropa ölkәsidir. ÜDM-in hәcmi (alıcılıq qabiliyyәti paritetinә görә, 2015) 91,1 mlrd. dollar, adambaşına – 21,4 min dollar tәşkil edir. İnsan inkişafı indeksi 0,818 (2015; 188 ölkә arasında 47-ci yer).
Yuqoslaviya dağıldıqdan sonra hәrbi әmәliyyatlar (1991–95) nәticәsindә iqtisadiyyatın bazar münasibәtlәrinә keçidi lәng vә qeyri-bәrabәr idi. Müharibәdәn sonra korrupsiyanın yüksәk vә maliyyә şәffaflığının aşağı sәviyyәdә olması iqtisadi islahatlar vә xarici investisiyaların axınına maneçilik törәdirdi: 2000 ildә böyük şirkәtlәrin tәqr. 70%-i hәlә dә dövlәt mülkiyyәtindә idi, özәllәşdirmәdәn gәlәn illik gәlir ÜDM-in tәqr. 10%-ini tәşkil edirdi. 2000-ci illәrin әvvәllәrindә iqtisadi artım bәrpa olundu vә bu stabillik 2008–09 illәrin böhranına qәdәr (2009–14 illәrdә ÜDM-in hәcmi azalırdı) davam etdi; 2015 ildә inkişaf tempi 1,6% idi. Toplanmış birbaşa xarici investisiyaların hәcmi 29,8 mlrd. dollardır (2014). Xarici investorların cәlb olunması mәqsәdilә inkişaf etmiş infrastruktur vә vergi imtiyazları sisteminә malik tәqr. 300 biznes inkubatoru yaradılmışdır. Dövlәt büdcәsi kәsiri ÜDM-in 5%-ini, dövlәt borcu – 89,5%-ini, ölkә üzrә deflyasiya 0,5% tәşkil etmişdir (2015).
“Plomin” İstilik Elektrik Stansiyası.
ÜDM-in strukturu (%, 2014): xidmәt sferası – 69,4, sәnaye vә tikinti – 26,3, kәnd vә meşә tәsәrrüfatları vә balıqçılıq – 4,3.
S ә n a y e. 1990-cı illәrdә hәrbi әmәliyyatlar zamanı ciddi ziyan görmüşdür. 1990-cı illәrin sonlarından әsaslı restrukturlaşma tәdbirlәri aparılır; bu müddәt әrzindә ÜDM-dә onun payı azalmış, emal sәnayesinin payı sәnaye mәhsulunun ümumi dәyәrinin tәqr. 80%-inә çatmışdır. Tamlı mәhsullar, kimya, yüngül sәnaye vә maşınqa yırmanın rolu xeyli artmışdır.
Y a n a c a q – e n e r g e t i k a k o m p l e k s i. Neft hasilatı tәqr. 500 min t (әsasәn, ölkәnin ş.-ndә), idxalı – tәqr. 2,4 mln. t tәşkil edir (2014). Neft mәhsulları istehsalı 2,83 mln. t, ixracı – 1,45 mln. t, idxalı – 1,65 mln. t-dur (2014). Riyeka yaxınlığında – Urindә (müәyyәn edilmiş gücü ildә tәqr. 4,5 mln. t xam neft) vә Sisakda [2,2 mln. t; müxtәlif növ motor yağları ilә yanaşı, mayelәşdirilmiş tәbii qaz, bitum vә koks istehsal olunur; hәr ikisi Macarıstanın “MOL Group”unun “Industrija nafte” (INA) törәmә şirkәtinin strukturuna daxildir] iki neft emalı z-du fәaliyyәt göstәrir. Tәbii qaz hasilatı tәqr. 1,8 mlrd. m3-dir vә daxili tәlәbatın tәqr. 64%-ini tәmin edir (2014). Hasilatın tәqr. 58%-i Adriatik dәnizi şelfinin, tәqr. 42%-i – ölkәnin ş. hissәsinin payına düşür. Tәbii qaz idxalatı tәqr. 1 mlrd. m3 (2014; RF-dәn) tәşkil edir.
Elektrik enerjisi istehsalı tәqr. 13,4 mlrd. kVt-saat, istehlakı – tәqr. 17,1 mlrd. kVt-saat, ixracı – 2,9 mlrd. kVt-saat, idxalı – 6,6 mlrd. kVt-saat-dır (2014). Elektrik enerjisinin әsas istehsalçısı “HEP Proizvodnja” şirkәtidir. Elektrik stansiyalarının müәyyәn edilmiş gücü 42 min MVt-dan çoxdur (2013); onun 48,5%-i SES, 37,1%-i İES, 7,7%-i AES (“HEP Proizvodnja” şirkәti Sloveniyada “Krško” AES-in 50%-inin sahibidir) vә 6,7%-i alternativ enerji mәnbәlәri qurğularının payına düşür. SESlәr (cәmi 26) üç istehsal zonası (“Şimal” – Drava çayı üzәrindәki kaskad; “Qәrb” – bir neçә SES vә kiçik SES-lәr qrupu; “Cәnub” – Setina vә Krka çayları üzәrindә SES-lәr, “Velebit” hidroakkumulyasiyaedici elektrik st.) vә bir istehsal vilayәtindә (“Dubrovnik” – Trebişnitsa çayı üzәrindәki kaskad) cәmlәşmişdir. İri İES-lәr (cәmi 7) arasında “Rijeka” (gücü 480 MVt), ”Sisak” (420 MVt) mazutla, “Plomin” (İstriya jupaniyası; 330 MVt) idxal olunan kömürlә vә “TE-TO Zagreb CHP” (Zaqreb ş.; 328 MVt) qazla işlәyir.
M e t a l l u r g i y a. Yuqoslaviya dağıldıqdan sonra qara metallurgiya dәrin böhran keçirir. Sisak ş.-ndә yerlәşәn metallurgiya kombinatında restrukturlaşma tәdbirlәri aparılmışdır; tikişsiz boru istehsalı vә poladtökmә fәaliyyәt göstәrir (ildә 450 min t sıxılmış polad külçә; 2013 ildәn müәssisә İtaliyanın “Danieli” şirkәtinin strukturundadır).
M a ş ı n q a y ı r m a. Ölkәnin mühüm sәnaye sahәsidir. Əsasәn, nәql. vasitәlәri, elektrotexnika avadanlıqları vә elektron texnika istehsal olunur.
X. gәmi istehsalı üzrә dünyada 10-cu vә Aİ-dә 2-ci (Rumıniyadan sonra) yerdәdir. İri gәmiqayırma tәrsanәlәri Split (“Brodosplit” şirkәtinin nәzarәti altında), Pula vә Riyeka şәhәrlәrindә (hәr ikisi “Uljanik Grupa” şirkәtinin strukturundadır; hәr növ gәmi ilә yanaşı, gәmi mühәrriklәri vә digәr avadanlıqların istehsalı) fәaliyyәt göstәrir. “Brodogradilište Viktor Lenac” şirkәtinә (Riyeka yaxınlığında) mәxsus tәrsanә gәmilәrin yenidәn quraşdırılması vә tәmiri (o cümlәdәn ABŞ-ın HDQ üçün) vә şelf zonasından tәbii qaz hasilatı üçün platformaların qurulması, Trogirdә (Split yaxınlığında) yerlәşәn “Brodotrogir” şirkәtinin tәrsanәsi yaxta istehsalı vә gәmi tәmiri üzrә ixtisaslaşmışdır. Gәmi qazanxanaları vә istilik sistemlәri Zaqreb ş.-ndә (“TPK Nova” şirkәtinin z-du) istehsal edilir.
D.y. maşınqayırması Slavonski-Brod (“Ðuro Ðaković Grupa” şirkәtinin z-du; zirehli tank vә k.t. texnikası, istilik energetikası, neft-kimya sәnayesi avadanlıqları vә s.) vә Zaqrebdә (“TŽV Gredelj” şirkәtinin z-du; hәr iki müәssisә lokomotiv, vaqon vә digәr d.y. texnikası) inkişaf etmişdir. “TŽV Gredelj” vә “Grupa Končar” (Zaqrebdә; әsasәn, müxtәlif energetika vә elektro texnika avadanlıqları istehsalı üzrә ixtisaslaşmışdır) şirkәtlәrinin istehsal gücü әsasında alçaqdöşәmәli elektrik qatarları vә tramvaylar istehsal olunur. Labin (İstriyajupaniyası; Sloveniyanın “Cimos” şirkәtinin strukturunda), Jupanda (Vukovar-Srem jupaniyası; İtaliyanın SDF şirkәti) vә Kalinovasda (Koprivnisa-Kriyevisa jupaniyası; “Rasco” şirkәti) yerlәşәn z-dlarda traktor, k.t. vә kommunal texnikası, Karlovatsda qaz kәmәrlәri üçün kompressor qurğuları (“Tvornica plinskih turbina”, TPT) vә silah (“HS Produkt”; ildә tәqr. 30 min tapança, әsasәn, ABŞ bazarları üçün) buraxılır.
Zaqrebdә dünyada tanınan elektrotexnika vә elektron sәnayesi şirkәtlәri (“Grupa Končar” şirkәtindәn başqa) – “Ericsson Nikola Tesla” (İsveçin “Ericsson” şirkәtinin tәrkibindә; Şәrqi Avropanın әn iri telekommunikasiya avadanlıqları istehsalçısı), “RIZOdašiljači” (elektrik ölçü texnikası), “Rasvjeta” (işıqlandırıcı cihazlar), “İntronic” (televiziya texnikası), “Elektro-Kontakt” (elektrik qurğu mәmulatları); hәmçinin enerjiyә qәnaәt sistemlәri, naqilsiz siqnalizasiya vә elektron plata istehsalı müәssisәlәri fәaliyyәt göstәrir. Sahәnin digәr mәrkәzlәri Kytina (Sisak-Moslavin jupaniyası), Bedekovçina (Krapina-Zaqora jupaniyası), Varajdin, Bistrisa (Virovitisa-Podravina jupaniyası), Vukovar vә Noviqraddır (İstriya jupaniyası). Zaqrebdә minalardan tәmizlәmә, yanğın söndürmә vә mәdәn hasilatı üçün robotlaşdırılmış avadanlıqlar, hәmçinin elektromobil vә elektrobuslar, yaxınlığındakı Sveta-Nedeldә elektromobil vә yanğın söndürmә sistemlәri istehsal olunur.
Sәnaye avadanlıqları, o cümlәdәn buxar turbinlәri, nasos qurğuları vә s. (Fransanın “Alstom” şirkәtinin filialı) Karlovatsda, qapaq vә boru kәmәri armaturları Varajdindә, aqreqat dәzgahları Zadarda, qüllәli kran Sendә (Lik-Sen jupaniyası), yağ, şәrabçılıq sәnayesi üçün avadanlıqlar vә s. – Masines ş.-ndә (Medjimyr jupaniyası), müxtәlif maşınqayırma istehsalları üçün komplektlәşdiricilәr [Doni-Draqanes (Byelovar-Biloqora jupaniyası), Samobor (Zaqreb jupaniyası), Knin şәhәrlәrindәdir (Şibenik-Knin jupaniyası)] istehsal olunur.
K i m y a s ә n a y e s i. Daşduz hasilatı 42,5 min t (2013; Paq a.-nda dәniz suyunun buxarlandırılması vasitәsilә alınır), kükürd (neftin tәmizlәnmәsi mәhsulu) 15,9 min t-dur. Kutinada mineral gübrәlәr (“Petrokemija” şirkәtinin z-du), Zaqreb vә Omişal da polietilen, polistirol vә digәr polimer materialları (“DIOKI Grupa”; ildә 70 min t), Velika-Qorisdә (Zaqreb әtrafı) plastik mәhsullar üçün boyaq maddәlәri, Trogirdә, Zapreşiçdә (Zaqreb yaxınlığında) vә Drnişdә (Şibenik-Knin jupaniyası; ildә 25 min t) plastik boru, Zaqreb, Presek (Zaqreb jupaniyası), Voyniç (Karlovats jupaniyası) vә Solindә (Split şәhәrәtrafı qәsәbәsi) avtomobil istehsalı, elektrotexnika sәnayesi üçün plastik mәmulatlar vә qablaşdırma materialları, Zaqrebdә rezin araqatı, Samobor vә Zapreşiçdә lak, boya vә örtük materialları, Karlovats vә Kutinada sәnaye qazı istehsal olunur.
Əczaçılıq sәnayesi daha sürәtlә inkişaf edir. Sahәnin mühüm şirkәtlәri: “Pliva” (İsrailin “Teva Pharmaceutical Industries” şirkәtinin filialı; Zaqrebdәki vә Zaqreb jupaniyasının Savski-Marof qәs.-dәki f-klәr onun nәzarәti altındadır; mәhsulun tәqr. 80%-i ixrac edilir), “Belupo” (2018 ildә sәhmlәrinin 100%-i әdviyyat vә qida әlavәlәrinin milli istehsalçısı “Podravka” dövlәt şirkәtinә mәxsus olmuşdur; Koprivnisada f-k), “Jadran-Galenski Laboratorij” (Riyeka ş.) vә “BioGnost” (Zaqreb ş.). Bio әlavәlәr vә biopreparatlar “PharmaS” (Popovaç ş., Sisak-Moslavin jupaniyası) vә “Genera” (Kalinovis ş., Zaqreb jupaniyası) şirkәtinin müәssisәlәrindә istehsal edilir.
M e ş ә s ә n a y e s i. Böyük ixracat potensialına (mәhsulun tәqr. 65%-i ixrac olunur) malikdir. Oduncaq tәdarükü ildә tәqr. 6,3 mln. m3 tәşkil edir. Sahәnin әsas problemi oduncaq emalının aşağı sәviyyәdә olmasıdır: ixracatın tәqr. 2/3-si bütünlüklә odun vә taxtaşalbandan ibarәtdir. Aİ bazarında rәqabәtqabiliyyәtliliyi artırmaq mәqsәdilә klasterlәrdә birlәşdirilmiş kiçik vә orta müәssisәlәr üstünlük tәşkil edir. Taxta-şalban (2,2 mln. m3, 2014), mebel, qapı, pәncәrә, parket taxtası vә d.y. şpalları; mebel vә parket taxtası Mraslin vә Novoseles (Zaqreb jupaniyası), Çazma (Byelovar-Biloqora jupaniyası), Oraxovisa (Virovitisa-Podravina jupaniyası), Novi-Marof vә Lepoqlava (Varajdin jupaniyası) yaşayış mәntәqәlәrindә yerlәşәn f-klәrdә, qablaşdırma materialları Zadar ş.-ndә istehsal olunur.
T i k i n t i m a t e r i a l l a r ı s ә n a y e s i. Sement istehsalı tәqr. 2,4 mln. t-dur. Bir neçә sement z-du Sveti-Yuray
(Lik-Senjupaniyası) vә Solindә (hәr ikisi Meksikanın “Cemex” şirkәti; ümumi gücü 2,6 mln.t), Koromaçno (İstriya jupaniyası; İşveçrәnin “Holcim” şirkәti; 1 mln. t), Naşis (Osiyek-Baran jupaniyası; “Nexe grupa”; 680 min t), Umaq (İstriya jupaniyası; “Istra mineral Umag”; 350 min t) vә digәr yerlәrdә fәaliyyәt göstәrir.
Y ü n g ü l s ә n a y e Yuqoslaviya dağıldıqdan sonra әn çox zәrәr çәkmiş olsa da, bugünәdәk mühüm әhәmiyyәtini qoruyub saxlamış sahәdir. İstehsal müәssisәlәrinin tәqr. 70%-i (tәqr. 750 müәssisә, onun cәmi 30-u – orta vә 10-u – iri) ölkәnin şm.-q.-indә cәmlәşmişdir. İtaliyanın “Benetton” (ildә tәqr. 9 mln. geyim predmeti; Osiyek) vә “Calzedonia” (trikotaj mәmulatları; Qorni-Knegines), Almaniyanın “Boxmark” (avtomobil salonu vә oturacaqlarının dәri ilә üzlәnmәsi; Trnoves-Bartoloveçki, hәr ikisi Varajdin jupaniyasında) şirkәtlәrinin müәssisәlәri; geyim istehsalı üzrә iri f-klәr Varajdin, Çakoves vә onun şәhәrәtrafı Belis, Omiş (Split yaxınlığında) vә Krapinada fәaliyyәt göstәrir. Yüngül sәnayenin digәr mәrkәzlәri: Mur-Sredişçe (Medjimur jupaniyası; sintetik, şüşә lif vә cut parçalar), Veliko-Trqovişçe (Krapina-Zaqor jupaniyası; yataq vә süfrә dәsti), Karlovatsdır (gigiyena lәvazimatları).
T a m l ı m ә h s u l l a r s ә n a y e s i. Yağ-pendir vә qәnnadı sәnayesi, alkoqolsuz içkilәrin istehsalı, çay vә qәhvәnin emalı vә qablaşdırılması daha çox inkişaf etmişdir; ixracyönlü sahәlәrә mәzә vә qida әlavәlәri (“Podravka” şirkәti; “Vegeta” markalı mәhsullar; Koprivnisada f-k), balıq konservlәri, zeytun yağı, şәrab vә pivә istehsalı da aiddir. Çoxsahәli holdinq “Agrokor” (әt mәhsulları, pendir, günәbaxan vә zeytun yağı, marqarin, mayonez, şәrab, alkoqolsuz içkilәr vә dondurma istehsalçılarını birlәşdirir; müәssisәlәri Zaqreb vә onun әtraf әrazilәrindә, hәmçinin İstriya jupaniyasında yerlәşir) әn iri şirkәtdir. Balıq emalı Zadar ş.-ndә vә Postira qәs.-ndә (Split yaxınlığında), әt Petrin (Sisak yaxınlığında), Çakoves, İvanes (Varajdin ya xınlığında) vә s.-dә, zeytun yağı Osiyekdә, şәkәr (202 min t, 2013) Virovitisdә, pivә (35,5 mln. dal) Zaqrebdә (“Zagrebačka pivovara” şirkәtinin z-dunda), Karlovatsda (Niderlandın “Heineken” şirkәti), Koprivnisada (Danimarkanın “Carlsberg” şirkәti), Osiyekdә vә Daruvarda (Byelovar-Biloqorajupaniyası; çex üsulu ilә), tütün mәmulatları istehsalı Rovinidә (İstriya jupaniyası; B.Britaniyanın “British American Tobacco” şirkәtinin strukturunda) vә Zadardadır. Şәrab istehsalı 8,4 mln. dal (2014; Aİ-yә daxil olana qәdәr ildә 12–14 mln. dal, 2005–13) tәşkil edir. Kontinental X. ağ şәrab üzrә (ümumi istehsalın 2/3-si), Adriatik X.-sı qırmızı şәrab üzrә (1/3) ixtisaslaşmışdır.
Kәnd tәsәrrüfatı. K.t.-na yararlı torpaqların ümumi sah. 1,24 mln. ha-dır (2014; 1 mln. ha-dan çoxu Kontinental X.-dadır), onun tәqr. 68%-i әkin sahәlәri, 6%-i çoxillik bitkilәr, 26%-i biçәnәk vә otlaqlardır. Ərazisi orta hesabla 5,6 ha (Aidә 14,4 ha, 2010) olan tәqr. 233 min tәsәrrüfat fәaliyyәt göstәrir (2014); onların tәqr. 50%-i xırda tәsәrrüfatlardır (2 ha-a qәdәr), iri tәsәrrüfatlar isә (100 ha-dan artıq) k.t. üçün yararlı torpaqların tәqr. 20%-indә cәmlәşmişdir. Dәnli bitkilәr әkin sahәlәrinin tәqr. 2/3-ni, texniki bitkilәr tәqr. 16%-ini, yem bitkilәri 14%-ini, kartof vә tәrәvәz 4%-ini tutur; bağların ümumi sah. 31 min ha (2014), üzümlüklәr 26 min ha (Adriatik X.-sında tәqr. 42%-i), zeytunluqlar 19 min ha tәşkil edir.
K.t. bitkilәrinin ümumi yığımı (min t, 2014): qarğıdalı 2047,0, buğda 648,9, arpa 175,6; şәkәr çuğunduru 1392,0; soya 131,4, günәbaxan 99,5, raps 71,2; kartof 160,8; üzüm 135,0, zeytun 8,8; tütün 9,0.
Mal-qaranın ümumi sayı (min baş, 2013): donuz 1156, davar 666, qaramal 441; ev quşları 9802. Hәr tәsәrrüfatda orta hesabla 5,3 baş mal-qara (Aİ-dә 20, 2010) yetişdirilir; tәqr. 20%-i iri (500 başdan çox), tәqr. 25%-i kiçik tәsәrrüfatların (5 başdan az) payına düşür. İstehsal (min t, 2013): әt 172,0, süd 718,4; yumurta 611,7 mln. әdәd.
Balıq ovu tәqr. 80 min t (2011; әsasәn, sardina vә skumbriya), şirin suda yaşayanlar – 6 min t (karp vә alabalıq). Zadarda tunes, sibas, dorado, istridyә, midi vә s. yetişdirilir.
Üzüm plantasiyaları. İstriya yarımadası.
Xidmәt sferası. Kapital bazarının operatorları Xorvatiya xalq bankı (Mәrkәzi bank; 1990; mәnzil-qәragahı Zaqrebdәdir ş.-ndә yerlәşir) vә Zaqreb fond birjasıdır (1991; 2014 ildә Bolqarıstan vә Makedoniya fond birjaları ilә “SEE Link” ticarәt sistemindә birlәşmişdir; 2015 ildә Lyublyana fond birjasını almışdır). Ölkәnin bank sektoru xarici kapitalın 90%-dәn çoxuna nәzarәt edir. Maliyyә әmәliyyatları 29 kommersiya bankı tәrәfindәn aparılır (2014), onlardan 14-ü Zaqrebdә, 6-sı Split vә Riyekada (hәr birindә 3-ü), 2-si Varajdindә yerlәşir. İri kommersiya bankları (mәcmu aktivlәrin tәqr. 60%-i): Privredna banka Zagreb (PBZ), Zagrebačka banka (İtaliyanın “UniCredit Group” bankının bölmәsi) vә Avstriyanın Erste Bankı, aparıcı sığorta şirkәti “Croatia osiguranje”dir. Proqram mәhsullarının istehsalı sürәtlә inkişaf edir; әsas mәrkәzlәri Zagreb vә Split şәhәrlәridir. Mühüm telekommunikasiya şirkәtlәri: Almaniyanın “T-Mobile International”, “VIPnet” (Avstriyanın “Telekom Austria” şirkәtinin bölmәsi) vә İsveçin “Tele2”-si.
Turizm mühüm yer tutur. X.-ya 14,1 mln. xarici turist (tәqr. 40%-i Almaniya, Sloveniya, İtaliya, Avstriya vә Çexiyadan) gәlmişdir (2015). Turizmin әsas növlәri: çimәrlik, mәdәni-tanıdıcı, idman (yaxtinq, dayvinq vә s.), ekoloji, qastronom vә sağlamlıq. Xarici turistlәr, әsasәn, İstriya (tәqr. 3,6 mln. nәfәr, 2015), Split-Dalmasiya (2,6 mln.), Zadar jupaniyalarına (tәqr. 1,5 mln.) vә Zaqreb ş.-nә (1,0 mln.) üstünlük verirlәr.
Zlatni Rat çimәrliyi. Braç adası.
Nәqliyyat. Nәql. sisteminin böyük hissәsi Kontinental X.-da cәmlәşmişdir; Zaqrebdә iki panavropa nәql. dәhlizi kәsişir. Avtomobil yolları şәbәkәsinin uz. tәqr. 27 min km (2015), o cümlәdәn sürәt avtostradaları 1415 km tәşkil edir. D.y. şәbәkәsinin ümumi uz. 2722 km-dir (2015), onun 985 km-i elektriklәşdirilmişdir. “Adriya” (X. әrazisindәn keçәn hissәsinin uz. 610 kmdir; Krk a.-nda Omişal dәrin su terminalını X.-nın, hәmçinin Serbiya vә Macarıstanın neft emalı z-dları ilә birlәşdirir; ildә 20 mln. t ötürmә qabiliyyәti ilә) beynәlxalq neft kәmәri sistemi fәaliyyәt göstәrir, qaz kәmәri şәbәkәsinin ümumi uz. 2400 km-dir (2011). Daxili su yollarının uz. 785 km tәşkil edir (2009). Gәmiçilik, әsasәn, Sava (Sisak, Slavonski-Brod vә Jupanya portları) vә Dunay (Vukovar), hәmçinin Drava (Osiyek) çayları vasitәsilә hәyata keçirilir. Əsas dәniz portlarının yük dövriyyәsi (mln. t, 2015): Riyeka 10,9, Ploçe (Dubrovnik-Neretva jupaniyası; Neretva çayı üzәrindәki Metkoviç çay portu ilә birgә) 5,6, Şibenik 0,6. Dәniz ticarәt donanmasında 108 gәmi (o cümlәdәn onlardan 31-i digәr ölkәlәrin bayrağı altında üzür) var. Mühüm sәrnişin dәniz portları: Split (ildә tәqr. 4,4 mln. sәrnişin), Şibenik (500 min-dәn çox), Zadar, Dubrovnik vә Pula. 9 beynәlxalq aeroport fәaliyyәt göstәrir; Zaqreb (2,6 mln. sәrnişin, 2015), Split (1,9 mln.), Dubrovnik (1,7 mln.) vә Zadar (0,5 mln.) әn mühümlәridir.
Riyeka portu.
Xarici ticarәt dövriyyәsinin hәcmi 31,51 mlrd. dollar (2015), o cümlәdәn ixrac 12,23 mlrd. dollar, idxal 19,28 mlrd dollardır. İxracatın әmtәә srtrukturu (dәyәrindәn %-lә, 2015): neft mәhsulları 11,1, elektrotexnika avadanlıqları, mühәrrik vә nasoslar 9,5, elektron texnika 7,9, nәql. vasitәlәri 6,2, meşә sәnayesi mәhsulları 5,9, әczaçılıq preparatları 4,4, toxuculuq 3,9. Əsas idxalçıları (dәyәrindәn %-lә, 2014): İtaliya 13,7, Bosniya vә Herseqovina 12,0, Sloveniya 11,2, Almaniya 11,1, Avstriya 6,0, Serbiya 5,0. İdxal olunan әsas mәhsullar: neft vә neft mәhsulları, avtomobil, energetika avadanlıqları vә kimya mәhsulları. X.-ya gәtirilәn әmtәәlәrin әsas tәdarükçülәri (dәyәrindәn %-lә, 2014): Almaniya 15,1, İtaliya 14,1, Sloveniya 10,7, Avstriya 8,6, Macarıstan 6,5, Rusiya 5,0.
Azәrb. Resp.-nın X. ilә ticarәt dövriyyәsinin hәcmi 175697,2 min dollar (2017; 284,72, 2016), o cümlәdәn idxal 1434,4 min dollar (2017; 51,18, 2016), ixrac 174262,9 min dollar (2017; 233,54, 2016) tәşkil etmişdir. Xarici ticarәt saldosu müsbәt 182,36 min dollardır (2016).
Dubrovnik şәhәrinin panoramı.
Silahlı qüvvәlәr
X.-nın silahlı qüvvәlәrinin (SQ) ümumi sayı 16,55 min nәfәrdir (2016); quru qoşunları (QQ), HHQ vә HHM, HDQ-dәn ibarәtdir. Hәrbilәşdirilmiş birlәşmәlәr (3 min nәfәrәdәk) dә var. Ümumi ehtiyat qüvvәlәri 108 min nәfәrdir. İllik hәrbi büdcә 671 mln. dollar (2015), ABŞ-ın illik hәrbi yardımı tәqr. 2,5 mln. dollardır. SQ-nin Ali baş komandanı ümumi rәhbәrliyi Müdafiә Nazirliyi vә Baş qәrargah vasitәsilә hәyata keçirәn dövlәt başçısı prezidentdir. Müdafiә naziri (mülki şәxs) SQ-nin planlaşdırılması vә qurulmasına, maliyyәlәşdirilmәsi vә material tәchizatına cavabdehdir. Baş qәrargah rәisi SQ-nin döyüş vә sәfәrbәrlik hazırlığına, ordu quruculuğu planlarının icrasına, müharibә zamanı ordu qüvvәlәrinin idarә edilmәsinә görә mәsuliyyәt daşıyır.
QQ-nin (11,25 min nәfәr) tәrkibinә tank vә motopiyada briqadaları, alaylar (yaylım atәşi reaktiv sistemi, tankvuran, zenit artilleriyası, rabitә, arxa cәbhә, hәrbi polis, 3 müxtәlif tәrkibli mühafizә, tәdris-piyada), 2 xüsusi tәyinatlı dәstә, RKBM (radiasiya, kimyәvi vә bioloji mühafizә) batalyonu daxildir. QQ 75 әsas döyüş tankı, 8 özügedәn artilleriya qurğusu, 102 piyadaların döyüş maşını, 157 zirehli transportyor, 64 yedәklәnәn sәhra artilleriya topu, 104 minaatan, 41 yaylım atәşi reaktiv sistemi, 132 tankvuran top, tәqr. 96 zenit artilleriya topu, tankvuran raket komleksi üçün buraxılış qurğusu, daşınan zenit raket kompleksi ilә silahlandırılmışdır.
HHQ-nin (tәqr. 1,85 min nәfәr) tәrkibinә eskadrilyalar (qırıcı-bombardmançı, nәql., yanğındanmühafizә, tәdris, 2 helikopterli), idarәolunan zenit raketlәri batareyası daxildir. HHQ 9 döyüş, 2 nәql., 25 tәdris, 11 yanğın tәyyarәsi, 21 nәql. helikopteri, yedәklәnәn idarәolunan zenit raketlәri üçün buraxılış qurğusu, daşınan zenit raket kompleksi, pilotsuz UA ilә silahlandırılmışdır. HDQ-nin (1,6 min nәfәr) tәrkibinә donanma, dәniz piyadası (2 rota), sahil qoşunları daxildir. 3 kiçik sualtı qayıq, 2 korvet, 3 raket kateri, 8 çay patrul kateri vә s. ilә tәchiz olunmuşdur. Hәrbi-dәniz bazaları: Split, Şibenik.
SQ çağırış әsasında komplektlәşdirilir, xidmәt müddәti 6 aydır. Çavuş vә zabit kadrları milli hәrbi tәdris müәssisәlәrindә vә xaricdә hazırlanır. Sәfәrbәrlik ehtiyatları 1,1 mln. nәfәr, o cümlәdәn hәrbi xidmәtә yararlı olanlar 0,86 mln. nәfәrdir.
Sәhiyyә
X.-da әhalinin 100 min nәfәrinә 284 hәkim (2011), 530 orta tibb işçisi vә 70 stomatoloq (2009); әhalinin 10 min nәfәrinә 59 xәstәxana çarpayısı (2014) düşür. Sәhiyyәyә qoyulan xәrc ÜDM-in 7,8%-ni (büdcә hesabına – 81,9%, özәl sektor hesabına – 8,1 % maliyyәlәşdirmә) tәşkil edir (2014). Sәhiyyә sisteminin hüquqi tәnzimlәnmәsi ölkәnin Konstitusiyası (1990); sәhiyyә (2008), icbari tibbi sığorta (2013), tibbi praktika (2003), dәrman vasitәlәri vә tibbi tәyinatlı mәmulatlar (2003), tibbi vә sosial yardımın keyfiyyәti (2011) haqqında vә s. qanunlar ilә hәyata keçirilir. Sәhiyyә sistemi dövlәtindir, onun idarә olunması mәrkәzlәşdirilmişdir. Sәhiyyә Nazirliyi sәhiyyәnin milli inkişaf planına, tibbi yardım standartlarının gözlәnilmәsinә vә dәyişdirilmәsinә, әhalinin sanitariya maariflәndi rilmәsinә vә s. cavabdehdir. Dövlәt tibb müәssisәlәrindә X.-nın bütün vәtәndaşlarının cәlb edildiyi icbari tibbi sığorta ol duqda tibbi yardım pulsuzdur. Stomatoloji yardım vә hәkim-mütәxәssislәrin mәslәhәtlәri ödәnişlidir. Sәhiyyәdә tibb bacısı vә diaqnostik xidmәtlәrin dә daxil olduğu özәl praktikanın genişlәndirilmәsi tendensiyası var. Özәl praktikaya lisenziyanı Sәhiyyә Nazirliyi verir. Hәr bәlәdiyyәdә sağlamlıq mәrkәzi vә sәhiyyә xidmәti bölmәlәri şәbәkәsi var. Kәnd sağlamlıq mәrkәzlәri ambulator tibbi yardım göstәrir. Bütün mühüm şәhәrlәrdә xәstәxanalar var, onlar Xorvatiya Tibbi Sığorta İnstitutu ilә bağlanan kontraktlar sistemi vasitәsilә maliyyәlәşir. Ümumi tipli xәstәxanalarla yanaşı, ixtisaslaşmış xәstәxanalar da mövcuddur. Poliklinikalar ümumi tipli xәstәxanalarla әla qәlidir, mütәxәssis mәslәhәtlәrini, diaqnostik vә reabilitasiya xidmәtlәrini tәmin edir. Özәl poliklinikaların vә apteklәrin sayı artır. İnfeksiyalar arasında gәnә ensefaliti, qrip yayılmışdır (2015). Ölümün әsas sәbәbәlәri: ürәk-damar xәstәliklәri, bәdxassәli şişlәr, ağ ciyәrin xroniki obstruktiv xәstәliyi (2015). Kurortlar vә istirahәt zonaları: Dubrovnik, Makarska, Opatiya, Split, Srikvenisa, İstriya y-a, Braç, Korçula, Krka, Xvar a-rı vә s.
İdman
Yuqoslaviya yığma komandası heyәtindә Olimpiya Oyunlarında qızıl medallar qazanmış xorvatiyalı idmançılar arasında akademik avarçәkmә üzrә qoşakürәklә dördlük yarışlarının qaliblәri D.Bonaçiç, V.Valenta, M.Troyanoviç, P.Şeqviç (1952, Helsinki), boksçu M.Parlov (1972, Münxen), kanoeçi M.Lübek (1976, Monreal), futbol (1960, Roma), su polosu (1968, Mexiko), hәndbol (1972, Münxen) komandalarının üzvlәri vә b.
X. Olimpiya komitәsi 1991 ildә yaradılmış, 1993 ildә BOK tәrәfindәn tanınmışdır. Yay Olimpiya Oyunlarında (1992, Barselona – 2016, Rio-de-Janeyro) xorvatiyalı idmançılar 11 qızıl, 10 gümüş, 12 bürünc medal qazanmışlar; Olimpiya çempionları arasında: 2 qızıl medal qazanmış kişilәrlәrdәn ibarәt hәndbol üzrә yığma komanda (1996, Atlanta; 2004, Afina), kişilәrdәn ibarәt su polosu üzrә komanda (2012, London); 62 kq-dәk çәki dәrәcәsindә ağır atlet N.Peşalov (2000, Sidney), diskatma üzrә 2 dәfә Olimpiya çempionu S.Perkoviç (2012, London; 2016, Rio-de-Janeyro), stend atıcılığı ustaları C. Çernoqoras (2012) vә Y.Qlasnoviç (2016), akademik avarçәkmәnin qoşa ikinәfәrlik yarışlarında V. vә M.Sinkoviç qardaşları (2016), nizәatma yarışlarında yüngül atlet S. Kolak (2016), yelkәn idmanında (470 dәrәcә üzrә) S.Fantela vә İ.Mareniç (2016). X. idmançıları Rio-de-Janeyro Olimpiadasında 5 qızıl, 3 gümüş vә 2 bürünc medal qazanaraq daha böyük nailiyyәtlәr әldә etmişlәr. Olimpiya Oyunlarının mükafatçıları vә böyük idman yarışlarının qaliblәri arasında: hündürlüyәtullanma üzrә 2 dәfә dünya çempionu (2007, 2009) B. Vlaşiç (2008, Pekin; 2-ci yer); Uimbldon turnirinin tәk dәrәcәdә qalibi (2001) Q.İvanişeviç (1992, Barselona; bürünc medallar tәk vә qoşa dәrәcәlәrdә); akademik avarçәkmә üzrә dünya çempionatının (2001, 2003–05) 4 dәfә gümüş mükafatçıları S. vә N.Skelin qardaşları (2004, Afina – gümüş medal; 2000, Sidney – bürünc medal); taekvondoçular әkiz-bacılar Zaninoviç – Lüfsiya – 3 dәfә Avropa çempionu (2010, 2012, 2014), London Olimpiadasının bürünc mükafatçısı (2012) vә Ana – dünya (2011) vә Avropa (2014) çempionu vә b. Qış Olimpiya Oyunlarında (1992, Albervil; 2018, Pxençxan) X. idmançıları 4 qızıl, 6 gümüş vә 1 bürünc medal qazanmışlar: dağ-xizәk idmanında Y.Kosteliç (4 qızıl, 2 gümüş) vә qardaşı İ. Kosteliç (4 gümüş) 10 medal, biatlonçu Y.Fak (2012, 2015 ildә 2 dәfә dünya çempionu) bir bürünc mükafat. Pnevmatik tüfәngdәn atәşaçmada Olimpiya Oyunlarının (2008, Pekin) bürünc mükafatçısı S.Peyçiç 3 dәfә Avropa çempionu (2009 – 3 qızıl medal) adına layiq görülmüşdür. X. idmançıları komanda idman növlәrindә uğurla çıxış edirlәr: basketbol üzrә kişilәrdәn ibarәt yığma komanda Olimpiya Oyunlarının (1992, Barselona) gümüş, dünya (1994) vә Avropa (1993, 1995) çempionatlarının bürünc medalını qazanmışdır; әn tanınmış oyun çuları: D.Petroviç – “Real” (Madrid) vә Milli Basketbol Assosiasiyasının (MBA) “Portlend Treyl Bleyzers” vә “Nyu-Cersi Nets” klublarında çıxış etmişdir, T.Kukoç – “Çikaqo Bulls” klubunun heyәtindә 3 dәfә MBA çempionu (1996, 1997, 1998); D.Raca, K.Çosiç vә b. Hәndbol üzrә kişilәrdәn ibarәt X. yığma komandası (yuxarıda göstәrilәn Olimpiya qәlәbәlәrindәn başqa) – dünya çempionu (2003) vә Avropa çempionatlarının gümüş mükafatçısıdır (2008, 2010). Su polosu üzrә kişilәrdәn ibarәt yığma komanda dünya çempionatının (2007), Dünya liqasının (2012), Avropa çempionatının (2010) qalibidir. Futbol üzrә X. yığma komandası – dünya çempionatının bürünc (1998, Fransa) vә gümüş (2018, Rusiya) mükafatçısıdır; әn güclü oyunçuları – D.Şuker (komanda tarixindә әn yaxşı bombardir, 45 qol), M.Mancukiç, D.Srna, L.Modriç, İ.Oliç, V.Çorluka, İ.Rakitiç, R.Yarni vә b. Ən yaxşı mәşqçilәr: M.Blajeviç, S.Biliç. Aparıcı futbol klubu “Dinamo” (Zaqreb) – 18 dәfә ölkә çempionu (1993–2016 illәrdә) vә 14 dәfә Xorvatiya Kubokunun sahibi (1994–2016), UEFA çempionlar Liqasının qrup turnirlәrinin iştirakçısı (2011/12, 2012/13, 2016/17); rәqiblәrini ölkәnin әn iri stadionu “Maksimire” dә (1912, Zaqreb; tәqr. 38 min yer) qәbul edir. Digәr futbol stadionları – “Polyüd” (1979, Split; tәqr. 35 min yer) vә “Qradski vrt” (1980, Osiyek; 22 mindәn artıq yer).
Voleybol üzrә qadınlardan ibarәt X. yığma komandası 3 dәfә Avropa çempionatının gümüş medalını qazanmışdır (1995, 1997, 1999). 1990-cı illәrdә qadın tennis turnirlәrindә Fransa Açıq çempionatının qalibi (1997; finalda M.Xinqisә qalib gәlmişdir) İ.Mayoli uğurla çıxış etmişdir. 2005 ildә tennis üzrә kişilәrdәn ibarәt X. yığma komandası Devis kubokunu qazanmışdır; hәmin heyәtdә İ.Lübiçiç, M.Ançiç çıxış etmişlәr; 2016 ildә komanda turnirin finalında oynamışdır. ABŞ Açıq çempionatının (2014) tәk dәrәcәsindә M.Çiliç birinci olmuşdur; onun aktivindә (1.1.2017 mәlumatına görә) peşәkar turnirlәrdә 16 qәlәbәsi vardır. Tanınmış xorvatiyalı şahmatçılar O.Svitan (1981 ildә gәnclәr arasında dünya çempionu), Z.Kojul, M.Damyanoviç. X.idmançıları Cәnclәrin Olimpiya Oyunlarında iştirak edirlәr: yay oyunlarında (2010, 2014) 4 qızıl, 2 gümüş, 2 bürünc medal qazanmışlar. 1963 ildә Splitdә qadınlar arasında Ümumdünya şahmat olimpiadası, 1987 ildә Zaqrebdә yay Universiadası keçirilmişdir. X. idmançıları yay universiadaların da (1993–2015) ayrıca komanda kimi iştirak edәrәk 4 qızıl, 7 gümüş vә 9 bürünc medal qazanmışlar. Bakıda keçirilәn Avropa Oyunlarında (2015) X. idmançıları 1 qızıl (68 kq çәki dәrәcәsinә qәdәr karateçi M.Martinoviç), 4 gümüş, 6 bürünc medala layiq görülmüşlәr.
Tәhsil.
Elm vә mәdәniyyәt müәs si sәlәri
Tәhsil müәssisәlәrinә Elm, tәhsil vә idman nazirliyi rәhbәrlik edir. Tәhsil sahәsindә “Mәktәbәqәdәr yaşlı uşaqlara sosial qayğı haqqında” (1991), “Mәktәbәqәdәr tәhsil haqqında” (1997, 2007 ildә dәyişiklik vә әlavәlәr), “İbtidai vә orta tәhsil haqqında” (2008), “Texniki peşә tәhsili haqqında” (2009) qanunlar vә “Elmi fәaliyyәt vә ali tәhsil haqqında” (2003), “Elm vә ali tәhsil sahәsindә keyfiyyәtin tәmin olunması haqqında” (2009) aktlar vә s. әsas sәnәdlәrdir. Tәhsil sisteminә uşaqların 3 yaşından başlayan 4 illik mәktәbәqәdәr (qeyri-icbari) tәhsili, 8 illik icbari pulsuz ibtidai tәhsil, 4 illik orta tәhsil [gimnaziya (humanitar, ümumtәhsil, tәbiyyat elmlәrinin, yaxud xarici dillәrin tәdrisi), 3–4 illik orta texniki peşә, yaxud ticarәt, vә ya incәsәnәt mәktәbi], ali tәhsil daxildir. Mәktәbәqәdәr tәhsil uşaqların 59,77%-ni, ibtidai tәhsil 15 yaşdan yuxarı әhalinin 99%-ni әhatә edir (2015, YUNESKO-nun Statistika in-tunun mәlumatı). Əsas elmi müәssisәlәr, ali mәktәblәr, kitabxana vә muzeylәr Zaqrebdә [o cümlәdәn Zaqreb un-ti (1669), X. elm vә incәsәnәt akademiyası (1861)], Dubrovnikdә [o cümlәdәn mәdәniyyәt-tarix muzeyi (1872), tarix elmlәri in-tu (1949), un-t (2003)], Zadarda [o cümlәdәn un-t (1396, 1807 ildә bağlanmış vә yenidәn 2003 ildә açılmışdır)], Osijekdә vә Splitdә yerlәşir.
Xorvatiya Elm vә İncәsәnәt Akademiyası. Zaqreb.
Kütlәvi informasiya vasitәlәri
X.-da müasir dövri mәtbuatın formalaşması 1991 ildә dövlәt müstәqilliyinin әldә edilmәsi ilә bağlıdır. Ən iri gündәlik qәzetlәr: “Večernji list” (1957), “Jutarnji list” (1998), “Narodne novine” (1835), “Vjesnik”. Televiziya vә radio verilişlәrinin yayımı әn iri dövlәt şirkәti olan “Hrvatskara diotelevizija” (HRT) vә özәl şirkәtlәr tәrәfindәn hәyata keçirilir. “Hrvatska izvještajna novinska agencija” (HINA, 1990) xәbәr agentliyi fәaliyyәt göstәrir.
Ədәbiyyat
Xorvat xalqının әdәbiyyatı xorvat dilindә inkişaf edir (bax Serb-xorvat dili). “Şibenik duası” (1347) xorvat әdәbiyyatının әn qәdim nümunәsidir. 15–16 әsrlәr Dalmasiya әdәbiyyatına İtaliya İntibahı tәsir göstәrmişdi; M.Maruliç, Ş.Mençetiç, Y.Buniç, Y.Barakoviç, Yanus Pannonius vә digәrlәrinin yaradıcılığı geniş yayılmışdı; liturgiya dramları (M.Vetranoviç, M.Drjiç) xüsusәn populyar olmuşdur. İ.Qun duliç 17 әsrin görkәmli yazıçısı idi; 17 әsrin sonlarında P.Kanaveliç vә İ.Curceviçin yaradıcılığında barokko üslubu öz parlaq tәcәssümünü tapırdı. Orta әsrlәr fars tamaşalarının, del-arte komediyasının vә barokko teatr әnәnәlәrinin tәsirilә 18 әsr dramaturgiyası didaktizmi vә nәsihәtçiliyi ilә fәrqlәnirdi (T.Brezovaçka, Y.Lovrençiç vә b.-nın pyeslәri). 1830–40-cı illәr xorvat milli mәdәniyyәtinin inkişafında, әn çox L.Qayın vәtәnpәrvәr lirikasında illirizm mühüm rol oynadı. Romantizm X. әdәbiyyatında başlıca cәrәyan oldu (şairlәrdәn S.Vraz, İ.Majuraniç, P.Preradoviç, L.Botiç; nasirlәrdәn L.Vukotinoviç vә A.Nemçiç). Milli dramaturgiyanın tәsәrkülündә D.Demeterin mühüm rolu olmuşdur. 1880-ci illәrdә realizm möhkәmlәndi: A.Veber-Tkalçeviç, Y.Yurkoviç, A.Şenoa, E.Kumiçiç, K.Ş.Calski vә b.- nın yaradıcılığı. 19 әsrin sonu – 20 әsrin әvvәllәrindә S.S.Kran çeviç, A.Tresiç-Paviçiç, A.Q.Matoş, M.Beqoviç, V.Vidriç, V.Nazor vә b.-nın “modern xorvat poeziyası” şöhrәt qazanmışdı. 20 әsrin әvvәllәrindә psixoloji nәsr Y.Leskovar, B.Livadiç vә D.Şimunoviçin әsәrlәri ilә tәmsil olunurdu; S.Miletiç vә İ.Voynoviç dövrün görkәmli dramaturqları idilәr. 1920–30-cu illәrdә ekspressionizm vә impressionizm meydana gәldi (M.Krleja, A.Sesares, L.Visner, D.Domyaniç,T.Uyeviç, Q.Krkles, D.Sesariç). İkinci dünya müharibәsi illәrindә antifaşist Müqavimәt hәrәkatı әdәbiyyatı inkişaf etdi: V.Nazor, İ.Q.Kovaçiç (“Çala” poeması, 1945). 20 әsrin 2-ci yarısı X. әdәbiyyatı, әsasәn, sosialist realizmi istiqamәtindә inkişaf edirdi; Y.Franiçeviç-Ploçar, M.Franiçeviç vә Y. Kaştelanın poeziyasında vәtәn pәrvәrlik mövzusu üstün olmuşdur. Qәrb avanqardizminin tәsiri “İkinci modern” yazıçılar qrupunun yaradıcılığında әksini tapmışdır (Y.Pupaçiç, S. Mixaliç, İ.Slamniq, S.Novak). İ.Aralika (“Qulların canları” romanı, 1984) vә V.Lukiç sosialpsi xoloji nәsr әsәrlәrinin müәlliflәri kimi tanınmışlar. 1970–90-cı illәrin poeziya vә dramaturgiyasında ekzistensializm tәsiri aşkar hiss olunur (V.Qotovas, İ.Breşan, İ.Bakmaz); M.Qavran, M.Yerqoviç (“Ata”romanı, 2010), D.Uqreşiç, N.Qaşiç, Y.Novakoviç vә b.- ları 20 әsrin sonu – 21 әsrin әvvәllәri X. әdәbiyyatının әn populyar nümayәndәlәridir.
Memarlıq vә tәsviri sәnәt
X. әrazisindә tapılmış әn qәdim incәsәnәt abidәlәri naxışlı keramik qablar vә kiçik heykәltәraşlıq nümunәlәri (Neolit dövrü), bәdii metal mәmulatlarıdır (Eneolit dövrü). E.ә. 1-ci minilliyә aid abidәlәrin çoxu illiriyalarla bağlı olmuşdur. Adriatik dәnizi sahillәrindә antik şәhәrlәrin qalıqları (e.ә. 4 әsrdәn) saxlanılmışdır: böyük kvadr daşlarla möhkәmlәndirilmiş qәdim yunan koloniyaları (Xvar a.-nda Faros; Tragurion, indiki Trogir), düzbucaqlı (Parensium, indiki Poreç; İader, indiki Zadar) vә radial (Pola, indiki Pula) planlı Qәdim Roma şәhәrlәri. Zәfәr tağları vә mәbәdlәrlә birlikdә forumların, bazilika, terma, amfiteatr, akveduk vә villalarının qalıqları da saxlanılmışdır. Splitdәki Diokletian sarayı X.-da Qәdim Roma memarlığının nadir abidәsidir. Döşәmә mozaikaları, heykәltәraşlıq, dekorativ-tәtbiqi sәnәt nümunәlәri (heykәllәr, sarkofaqlar, stelalar) aşkar olunmuşdur. Salon, Poreç, Zadar vә Osordakı xristian bazilikalarının bünövrә vә divarlarının bir hissәsi eramızın 4–6 әsrlәrinә aiddir.
8–12 әsrlәrdә hәm Mәrkәzi Avropa, hәm dә Bizans әnәnәlәrindәn istifadә etmәklә formaca müxtәlif mәbәdlәr (Zadarda Müq. Donat rotondası, 9 әsrin әvvәli; Nindә Müq. Xaç kilsәsi, 9–11 әsrlәr vә s.), hәmçinin kapellalı knyaz sarayları tikilirdi. 12 әsrin sonlarında ölkәyә İtaliya vә Mәrkәzi Avropadan roman üslubu yayıldı. Dalmasiyanın zәngin ticarәt şәhәrlәrindә çox yaruslu zәng qüllәsi, dekorativ sıratağı olan bazilika tipli mәbәdlәrin inşası genişlәndi (Zadarda vә s.). 13–15 әsrlәrdә X. memarlığına qotika tәsir etdi.
11–14 әsrlәrdә Dalmasiyada roman heykәltәraşlığı çiçәklәnmә dövrünә çatdı (Splitdәki kilsәnin oymalı qapıları, 1214, usta Andrey Buvina; Trogirdәki kilsәnin qәrb portalının relyeflәri, 1240, usta Radovan). Bu dövr Cәnubi Dalmasiya boyakarlığı Bizansın vә italyan benediktçilәri incә sәnәtinin elementlәrini özündә birlәşdirir (Lopud a.-nda İliya peyğәmbәr kilsәsinin freskaları, ehtimal ki, 11 әsr); Venesiya motivlәrinә dә rast gәlinir (Braç a.-nda Doni-Xumas k.-ndәki mәbәdin divar rәsmlәri, tәqr. 1270). İstriya y-a-nda Bizans ikonoqrafiyası 15 әsrәdәk üstünlük tәşkil edirdi. Kitab miniatürü sәnәti, minakarlıq, metal üzәrindә bәdii işlәmә inkişaf edirdi.
Split şәhәrinin tarixi hissәsi.
15 әsrin sonu – 16 әsrin әvvәllәrindә Dubrovnik respublikası incәsәnәti İntibah mәdәniyyәtinin tәsirilә çiçәklәnmә dövrünü yaşayırdı. Dalmasiyalı Yuray vә Florensiyalı Nikolanın layihәlәrinә әsasәn 1441 – 1555 illәrdә Şibenikdә üstü silindrik formalı 8-üzlü günbәzlә örtülü Müq. apostol İakov baş kilsәsinin inşası başa çatdı. Ratuşa, saray vә villalarda renessans elementlәri (lociyalar, qalereyalar, order portalları, pilyastrlar) qotika motivlәri ilә birlәşirdi. Damasiyada renessans heykәltәraşlığı (Şibenikdәki baş kilsә fasadındakı fiqurlar, Dalmasiyalı Yuray), mehrab boyakarlığı (N.Bo jidareviç, M.Xamziç vә b.), kitab mini atürü (F.Petançiç) yüksәk sәviyyәyә çatmışdı. Bir çox xorvat rәssam vә memarı İtaliyada fәaliyyәt göstәrirdi [Françesko Laurana vә Luçano Laurana, İ.Duknoviç (Covanni Dalmata) vә b.]. 16 әsrdә İstriya y-a-nda yaranan boyakarlıq mәktәbi Sloveniya boyakarlığına yaxın idi. 15 әsrin sonundan kitab nәşri, metaltökmә, krujevatoxuma da (Dubrovnik, Zadar) inkişaf edirdi.
17–18 әsrlәrdә ölkәdә İtaliya vә Avstriya memarlığının tәsiri ilә barokko üslubu geniş yayılmışdı. Yeni möhkәmlәndirilmiş şәhәrlәr, mәbәdlәr (Zaqrebdә Müq. Yekaterina mәbәdi, 1620–32 vә s.) vә saraylar (Zaqrebdә) tikilirdi. Barokko üslubunda mehrab heykәltәraşlığı vә boya karlığı inkişaf edirdi; ağac üzәrindә oyma, toxuculuq, metal emalı yüksәk sәviyyәyә çatmışdı.
19 әsrin 1-ci yarısının tikililәri ölkәdә çox da geniş yayılmayan klassisizm üslubunda idi (Zaqrebdә memar B.Felbingerin sarayları). 19 әsrin 2-ci yarısında sәnayenin inkişafı şәhәrlәrin böyümәsinә tәkan verdi, 19 әsrin sonundan isә tikintinin tәnzimlәnmәsi üçün sәylәr göstәrildi (Zaqrebin c. r-nlarının planı, 1889). Əsasәn, xarici memarların layihәsi ilә, neorenessans vә neobarokko üslubunda binalar inşa edildi (Xorvatiya elm vә incәsәnәt akademiyası; Zaqreb, Split, Riyeka vә Dubrovnikdә teatrlar). 19 әsrin ortalarından X.-da milli boya karlıq mәktәbi formalaşmağa başladı. Dünyәvi janrlar (V.Karasın portret vә mifoloji kompozisiyaları) yarandı. Milli azadlıq hәrәkatının tәsiri altında milli mövzularda tarixi boyakarlıq inkişaf edirdi (F.Kikerez, V.Bukovas, O.İvekoviç). Sәnәtkarlığı bәrpa etmәk mәqsәdilә 1882 ildә Zaqrebdә Bәdii Sәnәtkarlıq Ali Mәktәbi yaradıldı.
20 әsrin әvvәllәrindә rasional neoklassisizmә meyilli milli memarlıq mәktәbi tәşәkkül tapdı (memarlar V.Kovaçiç, X.Erlix vә b.). 20 әsrin әvvәllәrindә rәssamlardan M.Kraleviç, Y.Raçiç, T.Krizman portret vә peyzaj janrlarını postimpressionizm yönümündә inkişaf etdirdilәr. İ.Meştroviç yaradıcılığı X. heykәltәraşlığını yeni sәviyyәyә qaldırdı. Keramika sәnәti çiçәklәnmә dövrünü keçirirdi.
İncәsәnәt pavilyonu. Zaqreb.
1920-ci illәrin sonları – 30-cu illәrin memarlığında funksionalizm üstünlük tәşkil edirdi (“Zemlya” birliyinә daxil olan memarlar D.İbler, S.Qomboş, M.Kauzlariç, A.Albini). Yeni inşalar, әsasәn, Zaqrebdә aparılırdı. “Üçlәr qrupu”nun (1929–36) rәssamları V.Besiç, L.Babiç vә Y.Mişe postimpressionizm üsullarını plastik forma axtarışları ilә uyğunlaşdırırdılar. C.Tilyakın peyzajlarında, M.Tartalyanın mәişәt sәhnәlәrindә, M.Trepşenin natürmortlarında sezannizm әlamәtlәri özünü göstәrirdi. O.Qlixa vә İ.Yob fovizm üslubunda әlvan milli peyzajlar vә mәişәt sәhnәlәri yaradırdılar. “Zemlya” (1929–35) birliyinin rәssam vә qrafiklәrinә kәndli hәyatına müraciәt, xalq sәnәtini dirçәltmәk istәyi xas idi. 1930-cu illәrdә X. incәsәnәtindә sosial-tәnqidi cәrәyan yarandı. Qrafiklәrdәn O.Postrujnik, M.Detoni hәrbi dövrә aid rәsmlәr işlәyirdilәr. 1940-cı illәrin sonu – 1960-cı illәrdә şәhәrlәr (Zaqreb, Split, Riyeka, Pula vә b.) yenidәn qurulurdu. 20 әsrin 2-ci yarısında ölkә memarlığı üçün formaca milli modernizm sәciyyәvi idi (Y.Naydhardt, Z.Strijiç vә D.İblerin tikililәri). Kurort komplekslәrinin, mehmanxana, sәrgi pavilyonların, sәnaye obyektlәrinin inşasında, әsasәn, brutalizm üsullarından istifadә olunurdu. 21 әsrin әvvәllәrindә memarlardan N.Başiç, S.Randiç, İ.Turato, A.Rusan fәaliyyәt göstәrirlәr.
1945–57 illәrdә X. tәsviri sәnәti, әsasәn, sosializm realizmi çәrçivәsindә inkişaf edirdi (heykәltәraşlardan A.Avqustinçiç, F.Krşiniç, qrafik vә boyakarlar K.Xegeduşiç, M.Detoni, F.Mraz; monumentlәr, 2-ci dünya müharibәsinә hәsr olunmuş dәzgah kompozisiyaları vә qrafik silsilәlәr; heykәltәraşlar P.Periç, V.Radauş portretlәr vә ümumlәşdirilmiş obrazlar yaradırdılar). Boyakarlardan A.Srnes, İ.Voyvodiç vә b. abstraksionizm ruhunda işlәyirdilәr. Xegeduşiçin, M.Stançiçin әsәrlәrindә sürrealizm çizgilәri özünü göstәrirdi. “Gorgona” qrupu Flyuksus hәrәkatına yaxın idi. V.Bakiç, D.Camonya aparıcı heykәltәraşlardan hesab olunurdular. B.Dimitriyeviç, Q.Trbulyak konseptual incәsәnәt, D.Martinis vә S.İvekoviç video-art yönümündә әsәrlәr yaradırdılar. 1990 ildәn sonra S.Tol, K.Miyatoviç, S.Vuiçiç performans janrında işlәyirdilәr; S.İvekoviç, Z.Koplyar, A.Kulunçiç, R.Polyak siyasi vә sosial mövzularda çalışırdılar. S.Drinkoviç vә K.Xraste 1991–95 illәr silahlı munaqişә qurbanlarına hәsr olunmuş abidә yaratdılar.
Musiqi
İlk peşәkar musiqi abidәlәri olan Qriqori xoralları vә onların işlәmәlәri 11–12 әsrlәrә aiddir. 16 әsr – 17 әsrin 1-ci yarısında Venesiya respublikasının tabeliyindә olan Dalmasiyada, xüsusәn dә Dubrovnikdә italyan musiqisinin tәsiri duyulur. 16 әsr xorvat bәstәkarları Andri Patrisi vә Yuli Skyavetiç madriqallar, motetlәr vә italyan ruhunda yüngül janrlı pyeslәrin müәlliflәridir. İ.Lukaçiç (1587–1648; “Sacrae cantiones” motetlәr toplusu, 1620), V.Yeliç (1596–1636 ildәn sonra; nadir temp işarәlәri – allegrissimo vә tardissimo ilә 56 dini xorkonserti) 17 әsrin 1-ci yarısı xorvat barok kosunun әn görkәmli nümayәndәlәridir. Xorvat akademik musiqisinin banisi V.Lisinski (әsl adı vә soyadı İ.Fuks, 1819–54) “Sevgi vә qәddarlıq” (Zaqreb, 1846) vә “Porin” (1851 ildә tamamlanmış, 1897 ildә tamaşaya qoyulmuşdur) ilk milli operalarının, milli çalarlı orkestr musiqisinin (5 №-li Uvertürası “Bellona”, 1849) müәllifidir. 40 ildәn artıq xorvat opera sәhnәsindә liderlik edәn vә “xorvat Verdisi” adı ilә tanınan İ.Zays (1832–1914) “Nikolay Zrinski” (16 әsr siyasi xadimi M.Zrinyi haqqında; Zaqreb, 1876) vә “Lizacan” (1878, A.S.Puşkinin “Kәndli xanımqız” povesti üzrә) operalarını yaratmışdır. Y.Xatse (1879–1959) ilk xorvat kantatası “Unada gecә”nin (1902), D.Peyaçeviç (1885–1923) ilk tamhәcmli simfoniyanın (fis-moll, 1920) müәlliflәridir. Son romantizm dövrünün tipik nümayәndәsi B.Bersa (1873–1934), “Günәşli çöllәr” (1919) simfonik poemasının vә “Dәmir gürz” (“Alov”; Zaqreb, 1911) operasının müәllifidir. Y.Slavenski ork. musiqisindә genişlәndirilmiş tonallığı Balkan xalqlarının folklor elementlәri ilә birlәşdirirdi (“Balkanofoniya”, 1927). Xorvat baletinin inkişafına çex bәstәkarı F.Lhotkanın (1883–1962) böyük tәsiri olmuşdur. O, 6 balet yaratmış [“Şeytan kәnddә” (xalq poeziyası motivlәri әsasında; Sürix, 1935)], milli musiqi tәhsilinә böyük töhfәlәr vermişdir (harmoniya dәrsliyi, 1948; dirijorluq dәrsliyi, 1931). B.Şirola (1889–1956) xorvat etnomusiqişü naslığının banilәrindәn biridir, Zaqrebdәki Etnoqrafik muzeyin musiqi alәtlәri kolleksiyasını zәnginlәşdirmişdir. Bәstәkarlardan M.Kelemen (d. 1924), S.Xorvat (1930–2006), A.Klobuçar (d. 1931), D.Detoni (d. 1937), İ.Kuleriç (1938–2006), M.Rujdyak (1946–2012), F.Paraç (d. 1948), İ. Yosipovuç (d. 1957, 2010–15 illәrdә X-nın prezidenti), B.Şipuş (d. 1958), M.Tarbuk (d.1962) vә b. 2-ci dünya müharibәsindәn sonra fәaliyyәt göstәrmişlәr. V.Jqanes, K.Kovaçeviç, L.Jupanoviç, N.Qliqo 20 әsr – 21 әsrin әvvәllәrinin görkәmli musiqişünaslarıdır.
Musiqi müasir xorvat mәdәniyyәtinin mühüm hissәsini tәşkil edir, musiqi hәyatının mәrkәzi Zaqrebdir; burada Milli teatr (1895; dram, opera vә balet tamaşaları), “Komediya” teatrı (1950; operetta vә müzikllәr), Zaqreb filarmonik ork.-i (1871; indiki adı 1920 ildәn), Xorvat radio vә TV (1931; indiki adı 1957 ildәn), Xorvat ordusunun simfonik vә nәfәs ork.-lәri (1991), “Zaqreb solistlәri” (kamera ork., 1953), “Cantus” müasir musiqi ansamblı (2001) fәaliyyәt göstәrir. Zaqreb un-tinin tәrkibindә Musiqi akademiyası (musiqi mәktәbi kimi 1829 ildә yaradılmış, 1916 ildәn konservatoriyadır; indiki adı 1922 ildәn) vardır. 1945 ildә X. Bәstәkarları Cәmiyyәti tәsis edilmişdir. Etnoqrafiya muzeyindә (1919) sәs yazılarından vә musiqi alәtlәrindәn ibarәt böyük kolleksiya vardır. Opera vә balet tamaşaları hәmçinin Split, Osiyek vә Riyeka milli teatrlarının sәhnәlәrindә göstәrilir. Dubrovnikdә 1925 ildәn şәhәr simfonik ork. fәaliyyәt göstәrir. Zaqrebdә V.Xumlya ad. violinçilәrin (1977), L. Fon Mataçiç ad. dirijorların (1995), A.Yaniqro ad. violonçelçalanların (1996) beynәlxalq müsabiqәlәri, “Zaqreb biyennalesi” beynәlxalq müasir musiqi (1961), hәr il Payız cazı (1990, 2010 ilәdәk “Beynәlxalq caz günlәri”), populyar musiqi (1953) festivalları keçirilir. Hәr il Dubrovnik (1950 ildәn) vә Splitdә (1954 ildәn) keçirilәn yay festivallarında akademik musiqi vә caz musiqisi ifa olunur. 1961 ildәn Zadarda hәr il “Müq. Donatda musiqi axşamları” beynәlxalq musiqi festivalı keçirilir.
Teatr
14–15 әsrlәrdә Xvar a.-nda, Split vә Zadar şәhәrlәrindә kilsә teatrı formalaşmağa başladı. 16–17 әsrlәrdә Dubrovnikdә hәvәskar vә peşәkar teatr inkişaf etdi. Dalmasiya şәhәrlәrindә meydana gәlәn peşәkar truppalar, pastorall, komediya vә farslar tamaşaya qoyurdu. M.Drjiç tanınmış dramaturq idi. 17–18 әsrlәrdә mәktәb teatrı geniş yayıldı. 19 әsrin әvvәllәrindә T.Brezovaçkanın komediyaları populyar idi. Zaqreb ş.-ndә 1797 –1834 illәrdә ilk daimi truppa “teatrı Amadey” (әsasәn, Avstriya aktyorlarının iştirakı ilә) fәaliyyәt göstәrirdi. Novi-Sad ş.-nin “Diletant Uçan teatrı”nın 1840–42 illәrdәki qastrolları milli aktyor sәnәtinin tәşәkkülünә tәkan verdi. Xorvat dilindә milli repertuar 1861 ildә Zaqreb “Köhnә Teatr”ının bazasında tәşkil edilmiş Milli teatrın sәhnәsindә öz hәllini tapdı. Romantik tarixi-vәtәnpәrvәrlik faciәlәri (“Tevta”, D.Demeter; Kral-mujik”, M.Boqoviç) ilә yanaşı, milli mәişәt komediyaları, U.Şekspirin, F.Şillerin, Y.B.Molyerin pyeslәri, B.Sardunun, E.Labişin salon pyeslәri dә oynanılırdı. 1895 ildәn dram, opera, sonralar hәm dә balet tamaşaları X. milli teatrının yeni binasında göstәrilirdi. Truppada mәşhur romantik aktyorlar çalışırdılar: A.Mandroviç, M.Rujiçka-Strossi, A.Fiyan, xarakterik rollar ustaları Y. vә D.Freydenreyx (Froydenrayx) vә b. 1896 ildә Zaqrebdә ilk aktyor mәktәbi açıldı.
19 әsrin sonları – 20 әsrin әvvәllәrindә yeni Avropa dramı ilә yaxınlaşmanın, hәmçinin Meyningen teatrının tәsirilә rejissor teatrı ideyalarının mәnimsәnilmәsi üçün zәmin yarandı. X. milli teatrının repertuarına formaca novator, üslubca italyan verizminә yaxın olan İ.Voynoviçin “Jaz tufanı” (1895), “Dubrovnik trilogiyası” (1903); Y.Kosorun “Ehtiras alovları” (1911) vә s. dram әsәrlәri daxil oldu. İ.Raiç X.-nın ilk peşәkar rej.-u, M.Dimitriyeviç, İ.Borştnik populyar aktyorlardan idilәr. 1920–30-cu illәrdә milli teatrın yüksәlişi dramaturq M.Krleja, rej. B.Qavellia vә sәhnәqraf L.Babiçin (“böyük üçlük”) adları ilә bağlıdır. Rej.-lardan T.Strossi, A.Verlidә uğurla işlәyirdilәr. D.Duyşin, N.Vavra, S.Petroviç, X.Nuçiç, E.Xafner. Y.Papiç, Y.Paviç, V.Podqorska, B.Krleja vә İ.Badaliç tamaşaçıların sevimlisi idilәr.
1950-ci illәrdә Dubrovnik vә Splitdә keçirilәn beynәlxalq teatr festivallarının açıq sәhnәlәrindә dünya vә milli klassik nümunәlәrin tamaşaya qoyulması әnәnәsi yarandı. Zaqreb ş.-nin sәhnәlәrindә Qavellanın yetirmәlәri olan aktyorlardan S.Lasta, V.Drax, T.Lonsa, M.Jupan, N.Roşiç, E.Draqman, İ.Dabetiç, N.Erjişnik, N.Subotiç, B.Buzançiç. B.Kraleva, E.Kutiyaro, F.Şovaqoviç, K.Zidariç vә b. çıxış edirdilәr. 20 әsrin 2-ci yarısında X.-nın aparıcı rej.-ları: K.Spaiç, D.Radoyeviç, B.Violiç, Q.Paro. Dramaturqlar: İ.Breşan, M.Qavran, S.Şnayder.
Müasir X. teatrı üçün janr vә üslub müxtәlifliyi sәciyyәvidir. M.Matişiçin mәişәt pyeslәri, hәmçinin L.Kaştelan, İ.Sayko, A.Srnes-Todo-roviç, M.Lukşiç vә T.Ştiviçiçin “qadın dramaturgiyası” populyardır. Rej.-lar: B.Separoviç, O.Frlic vә b. Zaqreblә yanaşı, Osiyek, Varajdin, Karlovats, Vinkovsi, Virovitisa, Dubrovnik, Zadar, Split, Riyeka, Pula, Şibenik şәhәrlәrindә dә truppalar fәaliyyәt göstәrir. 1950 ildәn “Dubrovnik yay oyunları” festivalı hәr il keçirilir. 1987 ildәn Zaqrebdә “Eurokaz” teatr-rәqs festivalı, 2003 ildәn “Dünya teatr festivalı” keçirilir. 1990 ildәn müntәzәm olaraq “Osiyekdә Krleja günlәri” festivalı vә elmi simpozium tәşkil edilir. 1950 ildәn Zaqrebdә Teatr, musiqi, kino vә televiziya akademiyası fәaliyyәt göstәrir.
Kino
İlk kinoteatr Zaqrebdә 1906 ildә açılmışdır. 1910-cu illәrdә Y.Karaman bir neçә sәnәdli film çәkmişdir (“Splitin şәhәr rәisi Visko Maxaleviçin dәfni”, 1911 vә s.). “Brçko Zaqrebdә” ilk bәdii filmini (1917) A.Maas çәkmişdir. 2-ci dünya müharibәsi illәrindә çәkilәn filmlәr, әsasәn, tәbliğat xarakterli idi (B.Maryanoviçin “Drindә keşikçi” sәnәdli filmi, 1942; Venesiya Beynәlxalq kinofestivalının mükafatı). 1945 ildәn sonra X. kinematoqrafiyasının yeni mәrhәlәsi B.Bauerin (“Geriyә baxma, oğul”, 1956; “Üç Anna”, 1959), N.Tanoferin (“X-8”, 1958) filmlәrindә öz әksini tapmışdır. Minimalizm 1960-cı illәr X. kinematoqrafiyasının әsas cәhәtini tәşkil edir
(Z.Berkoviç, “Rondo”, 1966; A.Babai “Tozağacı”, 1967). 1970-ci illәr tәnqidi sәnәdliliyin vә “qara dalğa” naturalizminin inkişaf dövrüdür: K.Qolik, “Lyubitsa”; vә LZafranoviç, “26 lövhәlik işğal” (hәr ikisi 1978). 1980-ci illәrdә janr kinema toqrafiyası aparıcı mövqe qazandı (R.Qrliç “Sevmәk bir dәfә olur” melodramı; Z.Tadiç, “Cinayәtin ritmi” fantastik detektivi, hәr ikisi 1981). 1990-cı illәrdәn yeni milli kinematoqrafiya formalaşmağa başlamışdır.
“Marşal” filmindәn kadr. 1999. Rej. V.Breşan.
V.Breşanın komediya janrında çәkilmiş “Mәnim adamda müharibә necә başladı” (1996) vә “Marşal” (1999) filmlәri uğurlu oldu. “Kassir qadın dәnizә getmәk istәyir” (2000) komediyası ilә yaradıcılığa başlayan D.Mataniç sonradan sәrt sosial-ekspressiv tәrzdә filmlәr çәkir: “Sevimli ölü qızlar” (2002), “Likin kinosu” (2009), “Asfaltın anası” (2010). B. Şmidtin “Çin tranziti” (2006), “Metastazlar” (2009) vә “Adam yeyәn vegetarian” (2012) filmlәrindә sәnәdli kino dilin, reallığın kәskin tәnqidi vә qrotesklә birlәşir. O.Sviliçiçin “Kunq-fuya görә bağışla” (2005) vә “Armin” (2007) komediya melodramları tamaşaçı rәğbәtini qazanmışdır. Pulada (1953 ildәn), Splitdә (1996 ildәn), sәnәdli filmlәr üzrә Zaqrebdә (2005 ildәn) beynәlxalq kinofestivallar keçirilir.
Əd.: Зарубежные славянские литературы, ХХ век. М., 1970. А л е ш и н а Л.С., Я в о р с к а я Н.В. Искусство Югославии. М., 1966. В а г а п о в а Н.М. Театр народов Югославии. Сценическое искусство, драматургия // История зарубежного театра, М., 1972. Ч е р н е н к о М. Кино Югославии.М., 1986.
