XOSROV I, N u ş i r ә v a n, Ə n u ş i r ә v a n (hәrfi mәnada ölmәz ruhlu) (? – 579, Mәdain) – Sasani hökmdarı [531–579]. I Qubadın [488–496, 499–531] oğlu, II Xosrovun babası. Mәzdәkilәr hәrәkatının yatırılmasında fәal iştirak etmişdi. Atası I Qubadın islahatlarını (xәrac, can vergisi müәyyәn edilmәsi, nizami qoşun yaradılması, hakim vә әyanların hakimiyyәtinin mәhdudlaşdırılması vә s.) başa çatdırmışdı. Yaratdığı yeni nizami ordunun әsas qüvvәsini süvarilәr tәşkil edirdi. I X. hәrbi әyanlara vә xırda torpaq sahiblәri olan dehqanlara arxalanırdı. Dövlәtin alirütbәli mәmurlarının vә şәhr (әyalәt) hakimlәrinin sәlahiyyәtlәri mәhdudlaşdırılmış, dövlәt aparatı yenidәn qurulmuşdu. Torpaq kadastrı tәrtib olunmuş, torpaq vergisi (xaraq) vә can vergisi (gezit) müәyyәnlәş dirilmişdi. 540–570-ci illәrdә Bizansla müharibәlәr aparmış, tәqr. 570 ildә Bizansın müttәfiqi Efiopiyadan Yәmәni almış, 560-ci illәrdә imperiyanın ş.-indә eftalitlәri (a ğ h u n l a r ı) mәğlub etmişdi. I X.-un hakimiyyәt illәri Sasanilәr dövlәtinin “qızıl dövrü” hesab olunur. Bu dövrdә Qundeşapur (Q u n d i ş a p u r) ş.-ndә tibb akademi-ya sı yaradılmış, Avesta kanonlaşdırılmışdı. I X. Afina akademiyasının bağlanmasından sonra 529 ildә İrana sığınmış Afina filosoflarına himayәdarlıq etmişdi. Yunan vә hind kitabları (o cümlәdәn “Pançatantra”) pәhlәvi dilinә tәrcümә olunurdu.
Klassik Yaxın Şәrq, hәmçinin Azәrb. әdәbiyyatında әdalәtli hökmdar (Nuşirәvan Adil) kimi idealizә olunur. Dahi Nizami “Sirlәr xәzinәsi” poemasında ölkәni viran qoyan hökmdarlar әleyhinә “Nuşirәvan vә bayquşların söhbәti” hekayәsini yaratmışdır.
