XOUQÁN – Çindә Xuanxe çayının orta axarının ş.-indә yerlәşәn Anyan aqrar ocağında yayılmış arxeoloji mәdәniyyәtlәr. İndiki Anyan ş.-nin şm.-ında aparılan arxeoloji qazıntılara görә belә adlandırılmışdır. 1931 ildәn Lyan Sıyun vә b. tәrәfindәn tәdqiq olunur.
X. 1 arxeoloji mәdәniyyәti Son Paleolitin 2-ci mәrhәlәsinә (tәqr. e.ә. 3800–3400 illәr) aiddir. Yarımqazmalar dairәvidir, mәrkәzindә dirәk, şm. vә c. girişlәri var, döşәmә qamışla döşәnmişdir. Evlәr arasında qәbirlәr var, o cümlәdәn kişiyә (boyu 184 sm) aid dәfn yeri: meyit arxası üstә uzadılmış, başı c.-a doğru istiqamәtlәnmişdir; ölçülәri 4,1×3,1×0,5 m olan çuxurda әhәngdaşı parçalarından düzәldilәn әjdaha (solda, uz. 178 sm) vә pәlәng (sağda, uz.139 sm) tәsvirlәri, qәbrin içindәki 3 taxçada isә daha 3 insanın qalıqları aşkar edilmişdir. Keramika, әsasәn, dairәvi, cilalanmış, altı yumru kasa vә camlardan, uzun üçayaqlı qablardan, “butulkalardan”, ikiqulplu bardaqlardan, sivridibli küpәlәrdәn vә s. ibarәtdir. Daşdan düzәldilmiş qablar, cilalanmış baltalar vә iskәnәlәr, toxalar, ox vә nizә ucluqları, bıçaqlar, oraqlar (hәmçinin balıqqulağıdan) vardır. Darı becәrilmәsi, donuz, inәk, qoyun, toyuq saxlanılması, itlәrin әhlilәşdirilmәsi mәlumdur. X. 1 әsasında Dasıkun mәdәniyyәti (tәqr. e.ә. 2700–2500 illәr) formalaşmışdır.
X. 2 arxeoloji mәdәniyyәti Erkәn Tunc dövrünün 2-ci mәrhәlәsinә (tәqr. e.ә. 2200–1900 illәr) aiddir. Şәhәrlәr, o cümlәdәn Mençjuan k.-ndә (Xoysyan qәzası) dörd-künc planda (400×400 m), döyәclәnmiş torpaqdan düzәldilmiş, divarlarının qalınlığı 8,8 m olan şәhәr mәlumdur. Tikililәri, әsasәn, dairәvidir. X. şәhәr yerindә möhrәdәn tikilmiş yerüstü evlәrin (diametri 5,7 m) mәrkәzindә dairәvi ocaq var, qapıları ş.-ә vә c.-a açılır. Dәrinliyi 11 m-ә çatan quyularda var. Yaşayış yerindә, hәmçinin evlәrdә basdırılan meyitlәr, әsasәn, arxası üstә qoyulmuşdur; bir neçә yaruslu kollektiv dәfnlәr, habelә quyulara atılan kәllәlәr üzә çıxarılmışdır. Uşaq meyitlәri gil qablarda dәfn olunmuşdur. Parıltılı fincanlar, yastıdibli üçayaqlı, qulplu qablar vә s. tapılmışdır. X. 2 mәdәniyyәti әnәnәvi Siasiyuan mәdәniyyәti ilә әvәz olunmuşdur.
