XOY – İranın şm.-q.-indә, Qәrbi Azәrb. ostanında şәhәr. Xoy şәhristanının inz. m. Əh. 198 min (2016). Tәbriz, Urmiya vә Ərzuruma (Türkiyә) gedәn avtomobil yolları üstündәdir.
X. Azәrb.-ın qәdim yaşayış mәntәqәlәrindәndir. Mәnbәlәrdә X u v e y kimi adı çәkilәn şәhәr haqqında ilk mәlumat hәlәlik 6 әsrә aiddir. Xilafәt dövründә X. mühüm şәhәrlәrdәn idi. “Hüdud ül-alәm” әsәrindә (10 әsr) X.-dan kiçik, lakin abad vә zәngin bir şәhәr kimi bәhs edilir. Hәmin dövrdә X.-da xalça, palaz, silah vә s. istehsal olunurdu. 1038–1157 illәrdә X. Sәlcuqilәrin hakimiyyәtindә idi. Sәlcuq Sultanı Alp Arslanın [1063–72] dövründә X.-da feodal zülmünә qarşı baş vermiş üsyan amansızlıqla yatırıldı. Eldәnizlәr dövründә X. mühüm ticarәt vә sәnәtkarlıq mәrkәzinә çevrildi. 1221 ildә Cәbә vә Subutayın başçılıq etdiyi monqol qoşunu X.-u qarәt etdi. 1226 ildәn X. Xarәzmşah Cәlalәddin Mәnq burnunun hakimiyyәtindә idi. 1231 ildә X. monqol işğalçılarına qarşı ciddi müqavimәt göstәrdi. Hülakular dövründә X.-da iqtisadi hәyat nisbәtәn dirçәldi. 14 әsrin әvvәllәrindә X.-dan 53 min dinar vergi toplanırdı. X.-da mis qab, pambıq parça vә s. istehsal edilirdi. Hәmdullah Qәzvininin mәlumatına görә, X. әtrafında çoxlu üzüm vә meyvә bağları var idi. X.-da elm, mәdәniyyәt vә memarlıq inkişaf etmişdi. 15 әsrdә şәhәrdә zәrbxana vardı. Sәfәvilәr dövründә X. xeyli abadlaşdı. Çaldıran vuruşmasından (1514) sonra X.-u osmanlılar işğal etdi. Amasya müqavilәsinә (1555) görә X. Sәfәvilәr dövlәtinin tәrkibindә qaldı. 16 әsrin 80-ci illәrindә Osmanlı Xosrov paşanın hücumu zamanı X. hakimi Mahmud Sultan Rumlu öldürüldü vә şәhәr yenidәn osmanlıların әlinә keçdi. I Abbasın dövründә X.-da iqtisadi hәyat nisbәtәn dirçәldi. Şәhәrdә ticarәt vә sәnәtkarlıq, xüsusilә toxuculuq inkişaf etdi. Türk sәyyahı Evliya Çәlәbinin mәlumatına görә, 17 әsrdә X.-da 35 min sakin yaşayırdı. 1743–44 illәrdә Nadir şahın vergi siyasәti X.-da üsyana sәbәb oldu. Üsyan şahın cәza dәstәlәri tәrәfindәn yatırıldı; şәhәrin idarәsi Dünbuli әmirlәrinә tapşırıldı. Nadir şahın ölümündәn (1747) sonra yaranmış müstәqil hakimliklәrdәn biri dә mәrkәzi X. şәhәri olan Xoy xanlığı idi. Mәnbәlәrin mәlumatına görә, Əhmәd xan Dümbulinin [1763–86] dövründә X. xeyli abadlaşdı. 19 әsrin әvvәllәrindә X.-un әtrafına eni 3–4 m olan divar çәkildi. Rusiya-İran müharibәsi (1826–28) zamanı, 1827 ildә çar qoşunları X.-u tutdu. Türkmәnçay müqavilәsinә (1828) әsasәn X. İranın tәrkibindә qaldı.
Xoy şәhәrinin köhnә bәlәdiyyә binası.
Yaxşı planlaşdırılmış şәhәrin enli müntәzәm küçәlәri boyunca uzanan sәrin arxlar vә söyüd ağacları X.-ya xüsusi yaraşıq verir; bir neçә mәscid, kәrpicdәn inşa edilmiş böyük bazar, karvansara vә bağlar var.
Şәms Tәbrizi memorial parkı.
X. ölkәnin mühüm meşә sәnayesi mәrkәzidir. Oduncaq vә taxta-şalban materialları istehsal olunur. K.t. (meyvә vә dәnli bitkilәrin becәrilmәsi) inkişaf etmişdir.
