“XRİSTİAN ELMİ” (ing. “Christian Science”) – “ruhi sağlamlaşdırma metodları”na әsaslanan protestant mәnşәli dini cәrәyan. Əsası ABŞ-da M.B.Eddi (1821–1910) tәrәfindәn qoyulmuşdur.
1862 ildә Eddi xalq tәbabәti sahәsindә çalışan tanınmış hәkim F. Kuimbi ilә tanış olmuş, ondan dәrmansız müalicә ideyasını әxz etmişdi. 1879 ildә Linndә (Massaçusets ştatı) “X.e.”-nin ilk tәşkilatı qeydiyyata alınmışdır; 1894 ildә mәrkәz Bostona köçürülmüş, Eddi burada sonralar Birinci Elmi Mәsih Kilsәsi (The First Churh of Christ, Scientist) adı ilә yenidәn tәşkilatlanan Ana kilsәni (Mother Church) tәsis etmişdir. Bu tәşkilatın üzvlәrini “sayentistlәr” adlandırırlar. Mәsih Kilsәsindәn kәnarda mövcud olan “X.e.” icmaları azdır vә mәrkәzlәşdirilmiş tәşkilata malik deyillәr.
“X.e.”-nin ardıcılları hesab edirlәr ki, maddi dünya xәyalidir, yalnız İlahi şüur mövcuddur; xeyir vә sağlamlıq reallıq, günah vә xәstәlik isә illüziyadır; Üç üqnum haqqında tәlim rәdd edilir. Xәstәlik ruhi sәhvin nәticәsidir vә sağalma, demәk olar ki, tam şәkildә rәdd edilәn tibbi yardımla (buna görә “X.e.”-nә qarşı dәfәlәrlә mәhkәmә iddiaları irәli sürülürdü) deyil, xüsusi dua-autotreninqlәr vasitәsilә әldә edilir.
Allaha ibadәt M.B.Eddinin “Elm vә sağlamlıq Müqәddәs Kitaba açar ilә” әsәrini vә Bibliyanı öyrәnmәkdәn ibarәtdir, başqa heç bir ayin yoxdur.
Yerli icmalar bazar günlәrindә moizә-dәrslәr keçmәkdәn ötrü 1–3 il üçün iki qiraәtçi seçirlәr. Praktişinerlәr (“X.e.”-ndәn lisenziya almış tәbiblәr), şәfqәt bacıları vә qardaşları (dәrmansız yardım etmәyi bacaran tәcrübәli sayentistlәr) vә moizәçilәr hәrәkatın әn fәal xadimlәridir. Ümumi rәhbәrliyi 5 direktordan ibarәt Şura (Boston) hәyata keçirir.
Cәrәyanın 70 ölkәdә yaşayan 85 minә yaxın davamçısı var, onlardan çoxu ABŞ-dadır.
