XROMATİN (yun. χρῶμα, yiyәlik halda χρώματος – rәng, boya) – eukariot hüceyrәlәrin xromosomlarını tәşkil edәn nukleoprotein liflәri. Termini 1880 ildә V.Flemminq (o dövrdә X. adı altında hüceyrә nüvәsinin әsas boyalarla rәnglәnәn maddәsi başa düşülürdü, adı buradan götürülmüşdür) daxil etmişdir. X.-in әsas struktur komponentlәri – DNT (30–45%), histonlar (30–50%) vә qeyri-histon zulallardır (4–33%). X. DNT-nin quruluşunun bir neçә sәviyyәsindәn irәli gәlәn xüsusi struktura malikdir. Birinci sәviyyә sferik hissәciklәrin – n u k l e o s o m l a r ı n formalaşması ilә bağlıdır. Bu zaman DNT-nin uz. 140–160 cüt nukleotiddәn (c. n.) ibarәt olan hissәlәri 8 molekul histondan (H2A, H2B, H3,H4-ün hәr birindәn 2 molekul) tәşkil olunmuş histon korun (özәyin) әtrafına sarılır, nukleosomlar arasındakı hissәlәr – linkerlәr (60 c. n.) isә H1 histonla birlәşir. Belәliklә, DNT-nın uz. 200 c. n. olan hәr bir fraqmentinin payına bir nukleosom düşür; bu zaman DNT-nin yığcamlıq dәrәcәsi 6–7 dәfә artır. İkinci sәviyyә, 6–10 nukleosomun toplanaraq strukturu H1 histonu vasitәsilә stabillәşәn 1–2 min c.n.-i (m.c.n.) әhatә edәn superqlobullar әmәlә gәtirmәsi hesabına yaranan daha sıx quruluşla sәciyyәlәnir; bu zaman DNT-nin yığcamlıq dәrәcәsi yenә dә 6 dәfәyәdәk artır. Üçüncü sәviyyә xromatin liflәrinin bir-birindәn uzaqda yerlәşmiş spesifik nukleotid ardıcıllığını tanıyaraq onları yaxınlaşdıran (birilmәdә 20–100 m.c.n. olur) qeyri-histon zulalların iştirakı ilә 100 m.c.n.-ә qәdәr nukleotidi әhatә edәn il mәlәrdә yığılması ilә әldә edilir. Sıxlaşmış ilmәlәr yığcamlığı 20 dәfә artırır. Xromosomlarda DNT-nin sonrakı yığcamlığı ilmәlәrin yaxınlaşaraq nisbәtәn iri bloklar әmәlә gәtirmәsi vә spiral şәklindә burulma hesabına baş verir. Bütün bu yığılma sәviyyәlәri hesabına xromosomlarda DNT-nin yığcamlığı 104 dәfәyә çatır. Yığım sıxlığından vә transkripsiya fәallığının dә rәcәsindәn asılı olaraq fәal X. (euxromatin) vә genetik qeyri-fәal X. (hetero xromatin) ayırd edilir.
Azərbaycan Milli Ensiklopediyası
“Azərbaycan” xüsusi cildi (Az)“Azərbaycan” xüsusi cildi (rus)I CİLDII CİLDIII CİLDIV CİLDV CİLDVI CİLDVII CİLDVIII CİLDIX CİLDX CİLDXI CİLD
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, “Azərbaycan” xüsusi cildi (Azərbaycan dilində) |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2007 |
| ISBN: | 978-9952-441-01-7 |
| Səhifələrin sayı: | 881 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, “Azərbaycan” xüsusi cildi (rus dilində) |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2012 |
| ISBN: | 978-9952-441-01-7 |
| Səhifələrin sayı: | 881 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, I CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2009 |
| ISBN: | 978-9952-441-02-4 |
| Səhifələrin sayı: | 608 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, II CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2010 |
| ISBN: | 978-9952-441-05-5 |
| Səhifələrin sayı: | 604 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, III CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2011 |
| ISBN: | 978-9952-441-07-9 |
| Səhifələrin sayı: | 604 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, IV CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2013 |
| ISBN: | 978-9952-441-03-1 |
| Səhifələrin sayı: | 608 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, V CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2014 |
| ISBN: | 978-9952-441-10-9 |
| Səhifələrin sayı: | 592 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, VI CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2015 |
| ISBN: | 978-9952-441-11-6 |
| Səhifələrin sayı: | 608 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, VII CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2016 |
| ISBN: | 978-9952-441-12-3 |
| Səhifələrin sayı: | 608 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, VIII CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | |
| ISBN: | |
| Səhifələrin sayı: |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, IX CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2019 |
| ISBN: | 978-9952-441-17-8 |
| Səhifələrin sayı: | 600 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, X CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili | 2020 |
| ISBN: | 978-9952-441-18-5 |
| Səhifələrin sayı: | 600 |
| Sərlövhə: | Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, XI CİLD |
| Nəşriyyat: | "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi |
| Nəşr yeri: | Bakı |
| Nəşr ili: | 2024 |
| ISBN: | 978-9952-441-20-8 |
| Səhifələrin sayı: | 600 |
HİNDİSTANDA XALQ ÜSYANI – İBRAHİMOV Eldar Rza oğlu
XROMATİN
XROMATİN (yun. χρῶμα, yiyәlik halda χρώματος – rәng, boya) – eukariot hüceyrәlәrin xromosomlarını tәşkil edәn nukleoprotein liflәri. Termini 1880 ildә V.Flemminq (o dövrdә X. adı altında hüceyrә nüvәsinin әsas boyalarla rәnglәnәn maddәsi başa düşülürdü, adı buradan götürülmüşdür) daxil etmişdir. X.-in әsas struktur komponentlәri – DNT (30–45%), histonlar (30–50%) vә qeyri-histon zulallardır (4–33%). X. DNT-nin quruluşunun bir neçә sәviyyәsindәn irәli gәlәn xüsusi struktura malikdir. Birinci sәviyyә sferik hissәciklәrin – n u k l e o s o m l a r ı n formalaşması ilә bağlıdır. Bu zaman DNT-nin uz. 140–160 cüt nukleotiddәn (c. n.) ibarәt olan hissәlәri 8 molekul histondan (H2A, H2B, H3,H4-ün hәr birindәn 2 molekul) tәşkil olunmuş histon korun (özәyin) әtrafına sarılır, nukleosomlar arasındakı hissәlәr – linkerlәr (60 c. n.) isә H1 histonla birlәşir. Belәliklә, DNT-nın uz. 200 c. n. olan hәr bir fraqmentinin payına bir nukleosom düşür; bu zaman DNT-nin yığcamlıq dәrәcәsi 6–7 dәfә artır. İkinci sәviyyә, 6–10 nukleosomun toplanaraq strukturu H1 histonu vasitәsilә stabillәşәn 1–2 min c.n.-i (m.c.n.) әhatә edәn superqlobullar әmәlә gәtirmәsi hesabına yaranan daha sıx quruluşla sәciyyәlәnir; bu zaman DNT-nin yığcamlıq dәrәcәsi yenә dә 6 dәfәyәdәk artır. Üçüncü sәviyyә xromatin liflәrinin bir-birindәn uzaqda yerlәşmiş spesifik nukleotid ardıcıllığını tanıyaraq onları yaxınlaşdıran (birilmәdә 20–100 m.c.n. olur) qeyri-histon zulalların iştirakı ilә 100 m.c.n.-ә qәdәr nukleotidi әhatә edәn il mәlәrdә yığılması ilә әldә edilir. Sıxlaşmış ilmәlәr yığcamlığı 20 dәfә artırır. Xromosomlarda DNT-nin sonrakı yığcamlığı ilmәlәrin yaxınlaşaraq nisbәtәn iri bloklar әmәlә gәtirmәsi vә spiral şәklindә burulma hesabına baş verir. Bütün bu yığılma sәviyyәlәri hesabına xromosomlarda DNT-nin yığcamlığı 104 dәfәyә çatır. Yığım sıxlığından vә transkripsiya fәallığının dә rәcәsindәn asılı olaraq fәal X. (euxromatin) vә genetik qeyri-fәal X. (hetero xromatin) ayırd edilir.
XROMATİN
XROMATİN (yun. χρῶμα, yiyәlik halda χρώματος – rәng, boya) – eukariot hüceyrәlәrin xromosomlarını tәşkil edәn nukleoprotein liflәri. Termini 1880 ildә V.Flemminq (o dövrdә X. adı altında hüceyrә nüvәsinin әsas boyalarla rәnglәnәn maddәsi başa düşülürdü, adı buradan götürülmüşdür) daxil etmişdir. X.-in әsas struktur komponentlәri – DNT (30–45%), histonlar (30–50%) vә qeyri-histon zulallardır (4–33%). X. DNT-nin quruluşunun bir neçә sәviyyәsindәn irәli gәlәn xüsusi struktura malikdir. Birinci sәviyyә sferik hissәciklәrin – n u k l e o s o m l a r ı n formalaşması ilә bağlıdır. Bu zaman DNT-nin uz. 140–160 cüt nukleotiddәn (c. n.) ibarәt olan hissәlәri 8 molekul histondan (H2A, H2B, H3,H4-ün hәr birindәn 2 molekul) tәşkil olunmuş histon korun (özәyin) әtrafına sarılır, nukleosomlar arasındakı hissәlәr – linkerlәr (60 c. n.) isә H1 histonla birlәşir. Belәliklә, DNT-nın uz. 200 c. n. olan hәr bir fraqmentinin payına bir nukleosom düşür; bu zaman DNT-nin yığcamlıq dәrәcәsi 6–7 dәfә artır. İkinci sәviyyә, 6–10 nukleosomun toplanaraq strukturu H1 histonu vasitәsilә stabillәşәn 1–2 min c.n.-i (m.c.n.) әhatә edәn superqlobullar әmәlә gәtirmәsi hesabına yaranan daha sıx quruluşla sәciyyәlәnir; bu zaman DNT-nin yığcamlıq dәrәcәsi yenә dә 6 dәfәyәdәk artır. Üçüncü sәviyyә xromatin liflәrinin bir-birindәn uzaqda yerlәşmiş spesifik nukleotid ardıcıllığını tanıyaraq onları yaxınlaşdıran (birilmәdә 20–100 m.c.n. olur) qeyri-histon zulalların iştirakı ilә 100 m.c.n.-ә qәdәr nukleotidi әhatә edәn il mәlәrdә yığılması ilә әldә edilir. Sıxlaşmış ilmәlәr yığcamlığı 20 dәfә artırır. Xromosomlarda DNT-nin sonrakı yığcamlığı ilmәlәrin yaxınlaşaraq nisbәtәn iri bloklar әmәlә gәtirmәsi vә spiral şәklindә burulma hesabına baş verir. Bütün bu yığılma sәviyyәlәri hesabına xromosomlarda DNT-nin yığcamlığı 104 dәfәyә çatır. Yığım sıxlığından vә transkripsiya fәallığının dә rәcәsindәn asılı olaraq fәal X. (euxromatin) vә genetik qeyri-fәal X. (hetero xromatin) ayırd edilir.
