XROMATOQRAFİYA (yun. χρώμα, yiyәlik halda. χρώματος − rәng, boya +...qrafiya) – mad dәlәr qarışığının fiziki-kimyәvi ayırma üsulu; qarışmayan vә bir-birinә nisbәtәn hәrәkәt edәn fazalar sistemindә maddәlәrin yerdәyişmә sürәtlәrinin müxtәlif olmasına әsaslanır. Ayrılma, yәni ilkin qarışığın fәrdi komponentlәri toplandığı zonalara ayrılması komponentlәrin bir-birinә nәzәrәn hәrәkәtedәn fazalar arasında dәfәlәrlә yenidәn paylanması nәticәsindә baş verir. Kolonlu maye-adsorbsiya X.-nı 1903 ildә M.S.Svet kәşf etmişdir.
X. praktiki olaraq elm vә texnikanın bütün sahәlәrindә maddәlәrin ayrılması, identifikasiyası, miqdari tәyini vә/vә ya fiziki-kimyәvi tәdqiqi üçün geniş istifadә olunur.
Xromatoqrafik sistemdәki qarışmayan fazalardan biri hәrәkәtsiz, digәri hәrәkәtli xromatoqrafik faza adlanır. Birinci xroma-toqrafiya kolonuna doldurulmuş vә ya altlıq üzәrindә nazik tәbәqә şәklindә yerlәşmiş bәrk sorbentdir; ikinci isә qaz vә ya maye axınıdır. Hәrәkәtli fazanın tәbiәtindәn asılı olaraq qaz xromatoqrafiyası (QX), maye xromatoqrafiyası (MX), vә ifrat böhran xromatoqrafiyası ayırd edilir. QX uçucu komponentlәri ayırmaq üçün istifadә olunur; onun variantı olan kapilyar xromatoqrafiya (kapilyarın daxili diametri 0,5 mm-dәn az, uz. 100 m tәrtibindәdir; onun daxili sәthinә hәrәkәtsiz maye fazanın nazik tәbәqәsi çәkilib) ilә bir saat әrzindә bir neçә yüz maddәni ayırmaq olar. İkiölçülü X. üçün istifadә edilәn vә minlәrlә analiti ayırmaq qabiliyyәtinә malik müasir xromatoqraf daha effektlidir. Bu variantda ilkin qarışıq әvvәlcә uzun kapilyar kolona daxil olur, ondan çıxan qismәn ayrılmış qarışığın kişik fraksiyaları toplanır vә digәr hәrәkәtsiz fazası olan vә ya başqa temp-r rejimindә işlәyәn ikinci qısa kolona verilir. Burada fraksiyanın komponentlәri әlavә olaraq tez ayrılır.
QX-dә maddәlәrin ayrılması, әsasәn onların hәrәkәtsiz maye fazada müxtәlif hәll olma qabiliyyәtlәrinә vә ya mәsamәli bәrk sorbentin sәthindә müxtәlif adsorbsiya qabiliyyәtlәri hesabına baş verir. MX, xüsusilә onun yüksәkeffektli variantı (YEMX) maddәlәrin sorbent ilә qarşılıqlı tәsirinin daha çox üsullarını tәqdim edir. Əvvәlcә ion mübadilәsi xromatoqrafiyası (yüklü analitlәrin ion dәyişdirici sorbentin ionogen qrupları ilә elektrostatik qarşılıqlı tәsirinә әsaslanır) genış tәtbiq olunmağa başlandı. Kationitlәr vә⁄vә ya anionitlәr üzәrindә ion mübadilәsi xromatoqrafiyası böyük (irihәcmli) suhazırlama sistemlәrindә duzsuzlaşdırma proseslәrin dә, nadir vә nәcib metalların hidrometalurji alınma proseslәrindә, antibiotiklәrin, fermentlәrin, nuklein turşuların enantiomerlәrin preparativ alınma proseslәrindә vә s. әvәzolunmaz üsuludur. (bax Preparativ xromatoqrafiya). Analitik miqyasda ion X. (ion mübadilә X.-nın variantıdır) tәbii vә sәnaye sularını dәqiq analiz etmәyә imkan verir.
Müasir X.-da sulu, üzvi vә ya qarışıq hәll edicilәrdә hәll olan uçucu olmayan birlәşmәlәrin istәnilәn qarışığının analizindә YEMX liderdir. Üsulun yüksәk ayırdetmә qabiliyyәti (bir neçә onlarla birlәşmә) mono dispers mikrosferik (diametri 2−5 mkm) mәsamәli vә ya sәthi mәsamәli sorbentlәrin istifadәsi ilә tәmin olunur; sorbentlәr adәtәn sәthinә tikilmiş karbohidrogen (C18 − C20) vә ya funksional qrupların yığını olan silikagel tәbiәtli maddәlәrdir. Calaq olmuş xiral qruplar maddәlәrin enantiomerlәrini (optiki izomerlәr) ayırmağa imkan verir. Sorbentin mәsamәli qurulu şununa nәzarәt maddәlәri onların molekullarının ölçülәrinә uyğun ayırmağa imkan verir; oliqomerlәrin, polimerlәrin, zülalların, habelә virusların vә hәllolmayan mikrohissә ciklәrin öyrәnilmәsi üçün çox әhәmiyyәtlidir. Affin xromatoqrafiya üçün sorbentlәr fәrdi bioobyektlәrә münasibәtdә yüksәk selektivlik göstәrir. Müntәzәm aparılan sürәtli analizlәr üçün yüksәkeffektli naziktәbәqәli xromatoqrafiya üsullarının tәkmillәş dirilmәsi davam etdirilir; burada sorbentin mikro hissәciklәri şüşә vә polimer lövhә üzәrinә bәrkidilib, bu eyni zamanda bir neçә nümunәnin xromatoqrafik analizini, yada bir nümunәnin ikiölçülü ayrılmasını hәyata keçirmәyә imkan verir.
Yüksәkeffektli xromatoqrafik üsulların sayı arası kәsilmәdәn artır; bu xüsusilә daha sabit vә selektiv polimer vә üzvi mineral sorbentlәrin, ayrılmış komponentlәrin әn yeni detektlәmә (detektorun kömәyi ilә qeyd etmә) vә identifikasiya üsullarının (xromato-kütlә-spek trometriyası, spektrofotometriya, polyarimetriya vә s.) meydana çıxması, QX-dә sürәtli polikapilyar vә MXdә “monolit” kolonların tәtbiq edilmәsi, hәrәkәtli fazanın verilmәsinin elektrokimyәvi prinsiplәrinә keçid (kapilyar elektroxro matoqrafiya), aparatların kiçildilmәsi vә avtomatlaşdırılması ilә әlaqәdardır.
